Tsjechië met volle teugen

Nieuw adres: www.fikejs.cz

2006-04-12T23:02:00.000+02:00

Mijn weblog is sinds vandaag bereikbaar op www.fikejs.cz. Zie jullie daar!

De enge man

2006-04-07T21:06:00.000+02:00

In 1994 was ik regelmatig te vinden in de Brno'se flatwijk Vinohrady. Ik sprak er met bewoners over het thema van mijn afstudeeronderzoek: het leven in een communistische flatwijk. Hoewel ik de steekproefsgewijs gekozen respondenten altijd eerst een brief met nadere uitleg in de bus deed, was men altijd zeer terughoudend als ik langskwam om een concrete afspraak te maken. Toch zeiden weinig mensen echt nee. Mijn Nederlandse begeleider, zelf een fervent buurtonderzoeker, zag groen en geel van jaloezie toen hij mijn responspercentage zag, maar dat terzijde.

Tijdens de eigenlijke gesprekken was het ijs meestal snel gebroken. Een nog ietwat verlegen en niet bepaald perfect Tsjechisch sprekend meisje vertellen over het communisme vond men zichtbaar een aangename bezigheid. Een gezellig gezin met twee kleine kinderen besloot me na het gesprek in te wijden in de Tsjechische cultuur door me mijn eerste Tsjechische film te laten zien. Een andere buurtbewoner, die tijdens zijn werk op Cuba een twintig jaar jongere schone aan de haak geslagen had, vertrouwde me toe dat het leven met zo'n temperamentvolle echtgenote niet altijd even eenvoudig is. En een mevrouw uit protestantse en overtuigd anti-communistische kringen bezorgde me kippenvel door te vertellen hoe haar man in de nadagen van het oude regime was doodgereden door een auto van de Staatsveiligheidsdienst. Soms aangrijpend, soms grappig, bijna altijd interessant, de ontmoetingen waren iedere keer weer verrassend.

Eén van de laatste bezoeken was allesbehalve leuk of interessant. De respondent in kwestie was een alleenstaande man die, toen ik een afspraak kwam maken, alleen gekleed in onderbroek de deur opendeed. Toeval, dacht ik toen. Maar toen ik op de overeengekomen dag langskwam, trof ik hem aan in dezelfde outfit. Niet moeilijk doen, volgens de steekproef móet je hem spreken, gewoon naar binnen gaan, sprak ik mezelf in gedachten vermanend toe. Dom, dom, dom. Ik trad binnen in een slecht verlicht rokershol dat al in tijden niet meer gelucht was. Uit mijn respondent was geen zinnig antwoord te krijgen, die was duidelijk geinteresseerd in andere zaken. Hij nam plaats op dezelfde bank als ik en schoof steeds dichter naar me toe. Zijn lelijke, loenzende ogen keken me veelbetekenend aan. Plichtsgetrouw probeerde ik zo goed en zo kwaad als dat ging mijn vragen af te werken en was opgelucht toen dat eindelijk gedaan was. Tot ik me realiseerde dat het nu wel eens echt vervelend kon gaan worden. Wat als hij me niet laat gaan? Trillend op mijn benen liep ik richting het halletje. Nu zal hij wel toeslaan, dacht ik met de dood voor ogen. Maar het ongelofelijke gebeurde: hij deed, zeer teleurgesteld, dat wel, de deur open en ik kon gaan. Pas in de trolleybus op weg naar huis durfde ik weer rustig adem te halen. Opwindend vak, die sociologie.

Alleen voor mannen

2006-04-04T19:42:00.000+02:00

Ooit ging ik met een vriend naar Olomouc om een dagje op stap te gaan met Petr, die daar in opleiding was voor pastoor. We zouden hem oppikken op het seminarie in het oude centrum van de stad. Daar aangekomen duwde Marek de zware deur van het indrukwekkende gebouw open en liepen we beiden naar binnen. Leuk, zo kom je nog eens ergens, dacht ik nog, maar die blijdschap was maar van korte duur. De portier, die zag dat de zaak volledig uit de hand dreigde te lopen, maakte mij in vriendelijke doch besliste bewoordingen duidelijk dat damesbezoek hier niet gewenst was. Ik mocht wachten in de hal. En daar voelde ik me behoorlijk buitengesloten.

Vrijdag begaf ik me weer op glad ijs, want ook de Fajn bar in Praag is mannenterrein. Gelukkig nemen ze het hier wat minder nauw met de regels en mocht ik gewoon naar binnen. Toegegeven, toen ik er twee weken eerder alleen was en even moest wachten voor Vladimír verscheen, voelde ik me wel wat opgelaten tussen al dat manvolk. Uiteindelijk werd het gewoon een erg gezellige avond. Vrijdag ook. Dit keer was ik met Michal, die duidelijk in de smaak viel bij bepaalde heren. Dat streelde mijn ijdelheid wel, hoewel je er natuurlijk je vraagtekens bij kunt zetten als je man populair is bij de gasten van een gay club. Ik kon er in ieder geval wel om lachen toen een jongen hem net niet onopvallend genoeg met zijn mobiel op de foto zette om hem aan zijn verzameling knappe mannen toe te voegen. Michal zelf had zijn foto-uitrusting ook bij zich, maar dan om de sterren van de travestieshow vast te leggen. Dat ik de enige vrouwelijke verschijning was klopt dus eigenlijk niet helemaal.

Toen we alweer thuis waren ontdekte Vladimír dat hij zijn mobiel in het café had laten liggen. Michal bood aan er nog even heen te rijden en ontdekte bij binnenkomst in de bar dat er inmiddels een heel ander publiek zat. Een kale man in de hoek kwam hem verdacht bekend voor en langzaam drong de waarheid tot hem door. Dit was een man die hij kende van internationale bruiloften. Dit was niet zo maar een gast, dit was een Amerikaanse katholieke pastor. In een gay club. De herkenning was duidelijk wederzijds, want de eerwaarde heer wendde zijn blik snel af om intensief naar het tafeltje voor hem te gaan zitten staren. Ook Michal deed of er niks aan de hand was en ging snel weer naar huis. Dit gaan we dus maar niet aan onze streng katholieke vrienden vertellen, besloten we. Laatst wilden die ons er nog van overtuigen dat homosexualiteit een vrij goed te genezen ziekte is. Als pastoor mag je je volgens hen waarschijnlijk best vertonen in een exclusieve mannengelegenheid, maar dan wel van het soort dat ik in Olomouc niet binnenkwam.

Štěpána's erfenis

2006-03-31T12:02:00.000+02:00

Mijn vriendin Štěpána vertelde me onlangs dat ze een huis gaat erven. Ik feliciteerde haar hartelijk met dit heuglijke feit, maar ze temperde mijn enthousiasme enigszins door haar toekomstige aanwinst wat nader te beschrijven. Het huisje staat op het erf van haar opa en oma en is al zeventig jaar onbewoond. Laatst was ze er op bezoek en nam wat foto's (met de mobiel, dus de kwaliteit is niet overweldigend) en ja, een fotogeniek pandje is het wel. Toch denkt ze er serieus over na om van de erfenis af te zien. Oordeel zelf maar aan de hand van de foto's. Het interieur van het huis is vergelijkbaar met de staat van het kippenhok. Maar nu half Nederland hier een pension lijkt te willen beginnen, kan ik misschien een Nederlandse koper voor haar regelen, bedenk ik nu. Had ik dat eerste misschien niet moeten vertellen. Nou ja, de prijs zal in ieder geval gegarandeerd laag zijn!

De wonderstofzuiger

2006-03-28T09:15:00.000+02:00

Laatst werd ik gebeld door een vage kennis die dringend hulp nodig had. Het ging om een stofzuiger. Of eigenlijk mocht ze dat niet zeggen, het ging om het Rainbowsysteem. Er was een mannetje bij haar langs geweest om het supersonische apparaat, dat ze vooraf absoluut niet had willen kopen, te demonstreren. Toen ze zag hoeveel stof meneer T. uit het matras van haar zoontje wist te halen, was ze toch overstag gegaan. 2750 euro was dan wel veel geld, maar gezondheid gaat voor alles. En nu kon ze er voor 250 euro aan extraatjes bij krijgen als ze meneer T. doorstuurde naar iemand anders. Ik was niks verplicht en zou er bovendien een gratis messenset voor krijgen. En omdat ik a) geen nee kon zeggen en b) onze messen al aardig bot zijn, dacht ik: toe maar dan. Ik schaamde me wel enigszins toen ik Michal moest opbiechten wie ik nou weer had uitgenodigd, maar hij moest er hard om lachen en zei dat hij zich al tijden irriteerde aan onze botte messen. Op de dag van de demonstratie sprak hij toevallig Robert, die ooit ook als Rainbow-vertegenwoordiger bleek te hebben gewerkt. Robert raadde ons aan om onze armen grondig te soppen.

Dat bleek een goede tip. Na wat inleidende bla bla wreef meneer T. met een zwart doekje over mijn arm om aan te tonen wat daar allemaal voor vuil op zat. Zijn teleurstelling over het nauwelijks vieze doekje was van zijn gezicht af te lezen. Hij herstelde zich echter snel en vertelde dramatisch over het nadeel van klassieke stofzuigers, de vreselijke beestjes die er dankzij ons onhygiënische gestofzuig in onze woning huizen en hoe onfris de lucht hier binnen is doordat we hem niet reinigen met Rainbow. Wat doen we onze kinderen in 's hemelsnaam aan, hadden we ons uiteraard af moeten vragen, maar wij zijn waarschijnlijk niet zulke heel erg goede ouders. Ondertussen hield meneer T. stug vol dat hij ons niks op wilde dringen, hoewel niet direct kopen toch wel erg onvoordelig zou zijn. Zijn gehersenspoel is blijkbaar succesvol, want 80% van zijn klanten koopt. Meestal op afbetaling, want 2750 euro is voor Tsjechen gewoon vreselijk veel geld.

Hoewel de presentatie maar een uur zou duren, ruimde onze praatgrage gast pas na half elf het veld: „Ja, het is ook weer eens wat anders dan een avondje televisie kijken. De meeste mensen vinden het erg gezellig.“ Nou, wij kennen wel betere manieren om de avond door te brengen. Toen we het rijk weer alleen hadden, hebben we nog even op internet gecheckt wat men zoal van het Rainbowsysteem vindt. Behalve een waslijst aan nadelen vonden we ook ontelbare advertenties van mensen die per direct van hun weinig gebruikte exemplaar af wilden. Tsja, dat kom je allemaal niet te weten als je hem meteen koopt. Arme slachtoffers. Waar zij om verlegen zaten was niet een revolutionair schoonmaaksysteem, maar een cursus assertiviteit. En ik? Ik ga vandaag flink veel groente snijden met mijn gloednieuwe messen. De gezondheid van mijn kinderen gaat tenslotte voor alles, net als meneer T. ook al zei.

De klusjesman

2006-03-23T11:57:00.000+01:00

Alexander Hlušek, een energiek mannetje van een jaar of 65, is de klusjesman van ons flatgebouw. Alles wat er in en om de flat gebeurt houdt hij nauwlettend in de gaten en voorziet de gebeurtenissen op zijn eigen directe wijze van commentaar. Ikzelf kan nauwelijks een stap buiten de deur doen of ik kom hem tegen en heb het hart niet om zijn uitnodigingen voor een kop koffie in de klusjeskelder af te slaan. Tot grote vreugde van mijn zoontjes, want opa Hlušek heeft niet alleen allerlei apart speelgoed en interessante technische snufjes, maar ook een grote pot vol snoep.

Ook als ik in de zomer met de kinderen bij de zandbak zit, komt hij altijd wel even een praatje maken. Iedere buur die voorbij loopt wordt dan uitgebreid besproken, want Hlušek kent alle ins en outs. Van de Oekraïense, die braadworst verkoopt op het Wenceslasplein en haar dochter in de Oekraïne vreselijk mist. En van het jonge stel dat een kind uit een tehuis in pleegzorg nam, maar het bij nader inzien toch te lastig vond en nu een hond heeft.

Of van buurman Illetško, die Hlušek altijd de reservesleutels van zijn appartement geeft als hij op vakantie gaat, voor het geval er brand uitbreekt of er een andere ramp gebeurt. Afgelopen zomer kwam hij Hlušek hartelijk bedanken en gaf hem een compliment: „Fijn dat u zo'n betrouwbaar man bent. Ik had vloeipapier onder de mat gelegd en ik kan zien dat u onze flat niet in bent geweest.“ „Nou buurman, steek die sleutels de volgende keer maar in uw ….,“ was Hlušek's grove doch oprechte reactie.

Het voorval waar hij me deze week over vertelde was ook bijzonder. Op een avond stapte hij de lift in met een hem onbekende vrouw. Nieuwsgierig als altijd sprak hij haar aan: „U heb ik hier nog niet eerder gezien, mevrouw.“ Wie schetste zijn verbazing toen de lieftallige dame hem met een basstem antwoordde: „Maar meneer Hlušek, we hebben vanmorgen nog samen een radio gerepareerd in de werkplaats!“ Het was de buurman van vijf hoog, die zijn geld verdient met optredens in een travestieshow in de stad. Ja, in en rond onze flat gebeurt werkelijk van alles.

Ostalgie & opa's

2006-03-20T20:07:00.000+01:00

Ostalgie, de heimwee van veel Oost-Duitsers naar de voormalige DDR, vind ik een prachtig woord. Een term die ook de gevoelens van veel Tsjechen beschrijft. Bijna iedereen denkt weleens met weemoed terug aan de periode van voor de revolutie, toen iedereen nog werk had, levensmiddelen nog goedkoop waren, gezondheidszorg en onderwijs gratis en je nog veilig over straat kon lopen. Vooral veel ouderen, die nu van een mager pensioentje rond moeten komen, stemmen daarom op de communistische partij.

Het is altijd boeiend om de twee opa's van mijn man gade te slaan. Ze kunnen het uitstekend vinden samen, ondanks hun compleet verschillende gevoelens over de post-communistische samenleving. Opa Charvát, protestant en een trouwe kerkganger, is onmetelijk opgelucht dat de onvrijheid van toen eindelijk verleden tijd is. Hij geniet met volle teugen van de open grenzen en neemt op zijn tachtigste nog steeds deel aan niet al te comfortabele busreizen door heel Europa. Wat maakt het uit dat je twee dagen en nachten in een bus moet zitten om in Portugal te komen, ik ga toch niet thuis zitten nu ik eindelijk het land uit mag, luidt zijn devies. Opa Fikejs daarentegen is een trouwe communist, die als partijlid vroeger aanzienlijke voordelen genoot. Hoewel zijn pensioen relatief hoog is, kan hij maar niet wennen aan de stijgende prijzen en de andere verderfelijkheden die de kapitalistische samenleving met zich mee heeft gebracht. Reizen deed hij vroeger, naar de USSR, nu al jaren niet meer.

Laat ik het maar gewoon toegeven, zelf heb ik ook mijn ostalgische buien. Niet dat ik sympathiseer met het communisme, maar mijn eerste jaren in Tsjechië hadden zijn onmiskenbare charme. Het nog eenvoudige leven, de groentekraampjes met alleen een paar beurse appels, wat wortels en een kool, de oude trolleybussen, de (in mijn ogen) bespottelijk lage prijzen, het gebrek aan uiterlijk vertoon. De tijden zijn inmiddels veranderd: alles is te koop, er is veel gemoderniseerd, steden en grote wegen worden vervuild door billboards en anderssoortige reclame-uitingen; luxe auto's, merkkleding en andere statussymbolen zijn sterk in opmars. Vandaar mijn reis naar Roemenië van vijf jaar geleden, op zoek naar wat in Tsjechië al niet meer is, en mijn wens om ooit nog eens naar Albanië te gaan. Voor dat heerlijke terug in de tijd gevoel. Maar natuurlijk geef ik opa Charvát groot gelijk, vrijheid is ondanks alles het hoogste goed. Opa Fikejs valt tegelijkertijd weinig te verwijten. Toen we gisteren bij hem in het ziekenhuis waren, deed het pijn om te zien hoe hij langzaam wegkwijnt. Een communist, maar zo'n goedhartig mens. Niets is ooit zwart-wit.

Vandalen op het kerkhof

2006-03-12T20:57:00.000+01:00

Het houten kerkje van Velké Karlovice aan de Slowaakse grens staat op de Unesco-lijst van beschermde cultuurmonumenten. Twee kleine jongetjes, Tim uit Praag en Martin uit
Brno, hadden daar weinig boodschap aan. Martin was druk bezig met een iglo bij de ingang van het katholieke gasthuis waar we verbleven, Tim was nergens te bekennen. „Die is de graven aan het bekijken,“ wist Martin te vertellen. Dat klonk onheil- spellend, en inderdaad. Ik had nog maar een paar stappen richting kerk gedaan of zag Tim al aankomen met een grote graflantaarn in zijn hand. „Kijk, gevonden!“

Op welk graf bleek moeilijk te achterhalen, ze leken allemaal op elkaar. Voor de kerk stond een groepje mensen te praten en ik begon te vrezen dat de vandalen uit Praag weleens een volgend gespreksonderwerp konden worden. Omdat het beroofde graf nergens te vinden was, zat er niets anders op dan op de kerkhofbezoekers af te stappen. Ik legde voorzichtig uit wat het jeugdige vandaaltje had uitgespookt en tot mijn grote opluchting kon men er hartelijk om lachen. Een vrouwtje van een jaar of zeventig, net als alle andere omaatjes in deze regionen met een sjaaltje om haar hoofd geknoopt, riep uit: „Die lijkt wel van ons!“ Een bezoekje aan het graf van haar moeder gaf uitsluitsel. Terwijl ze de lantaarn op zijn plaats terug zette, zei ze met een knipoog: „Morgen is het haar sterfdag, dan steek ik het kaarsje weer aan.“ Eind goed, al goed. We hebben er maar niet bij verteld dat Martin serieuze plannen had om een graf open te graven als zijn iglo klaar was. Want: „Ik wil zo graag eens een echt skelet zien, tante Lisa.“

Hypochondrie

2006-03-04T09:15:00.000+01:00

De Tsjechen zijn geen al te gehard volkje. Wat hun gezondheid aangaat althans. Kachels worden zelfs in slaapkamers hoog opgestookt en bij de minste of geringste tocht vreest men direct het allerergste. Tot ver in het voorjaar zie je kleine kinderen nog met een muts op lopen. Als mensen ziek zijn, hoor je steevast: “Ik ben zwaar aan de antibiotica.” In het begin raakte ik daar nog van onder de indruk, maar inmiddels weet ik beter. Antibiotica worden nog net niet voorgeschreven voor een simpele verkoudheid, maar verder bijna voor alles. Het woord hypochonder, dat ik uit Nederland nauwelijks kende, flitst hier dan ook regelmatig door mijn hoofd.

Artsen zelf werken daar hard aan mee. De gezondheidszorg is nog steeds vrijwel gratis, waardoor het nog geen noodzaak lijkt om economisch bezig te zijn. Dat bleek ook toen Alexander met zeven weken een flinke bronchitis te pakken had. Toen de kinderarts ons bleke ventje zag, stuurde ze ons meteen door naar het ziekenhuis, waar we maar liefst acht dagen mochten vertoeven. Het personeel was er overbezorgd, maar wel erg aardig, de staat van de kinderafdeling al wat minder en over het eten zal ik, normaalgesproken een alleseter, maar liever zwijgen.

Ik ben geen expert op medisch gebied, maar begreep uit Nederlandse reacties wel dat sommige behandelmethoden wat overdreven waren. De constante zuurstoftoevoer die de kleine kinderen kregen bijvoorbeeld. Dag en nacht lagen we in een herrie als van een hard doorlopende wc en o wee als we de toevoer afsloten om eens een moment rust te hebben. Ook het snot afzuigen voorafgaand aan iedere borstvoeding was naar verluidt niet echt nodig geweest. Alexander is dit ritueel zelf gelukkig snel vergeten, maar schreeuwde destijds moord en brand. Twee van die slangen in je neus is natuurlijk geen pretje.

Daar kan ik over meepraten, want ik had zelf een bijholteontsteking die maar niet over wilde gaan. “Ga maar even naar de KNO-afdeling,” zei de kinderarts tegen me. Daar wachtte me een behandeling die volgens de arts van levensbelang was, maar in Nederland nauwelijks meer wordt toegepast. Ik kreeg een glazen buis met daaraan een slang in mijn neus geduwd, waarna het zuigmechanisme met volle kracht in werking werd gezet om het slijm uit mijn holtes te zuigen. “Ja sorry, het voelt alsof we uw hersenen uit uw hoofd willen trekken, hè?” zei de arts. Toen ik laatst weer bijholteontsteking kreeg ben ik voor de zekerheid maar helemaal niet naar de dokter gegaan en ziehier, ik leef nog.

Ook de kwaaltjes van de kinderen die gedurende ons verblijf de kamer met ons deelden, waren in Nederland zeker geen reden tot ziekenhuisopname geweest. De acht dagen van Alexander hoogstwaarschijnlijk ook niet. Maar goed, ik ben weer een interessante ervaring rijker. En weet één ding: het wordt tijd dat de gezondheidszorg eens onder de loep wordt genomen in Tsjechië. Minder zinloze medicijnen en ziekenhuisopnames, meer gezond verstand. Dat zal vanzelf wel komen als voor doktersconsulten wat in rekening gaat worden gebracht, denk ik. Schoktherapie voor die vele verstokte hypochonders.

Buren

2006-02-28T20:09:00.000+01:00

Een tijdje geleden leerde ik een Neder- landse journalist kennen die eens een jaartje Tsjechië wilde proberen. Voor zijn schrijfactiviteiten is contact met de bevolking onontbeerlijk en dus besloot hij zich naar goed Nederlands gebruik voor te stellen aan zijn nieuwe buren. In zijn nog verre van volmaakte Tsjechisch vertelde R. dat hij nieuw was in het pand en men hem voortaan in de lift of gang kon tegenkomen. De reacties waren verrassend. De meeste buren keken nogal verbaasd op van zijn initiatief en twee van hen gooiden de deur zelfs voor zijn neus dicht. Eén buurman nodigde hem uit om verder te komen voor een biertje. Een Amerikaan.

Toen ik zelf pas in Praag was, trok ik in de flat van een Tsjechisch-Nederlands echtpaar dat voor een paar jaar naar het buitenland ging. Hana stelde voor even langs de buren te gaan waar ze het hechtste contact mee hadden. We belden aan, schudden elkaar de hand en dat was het. Ik vroeg de naam van de onderbuurvrouw, die ik op slag weer vergeten was, nog even na bij Hana. “O, geen flauw benul”, was haar korte antwoord. Mijn mond viel nog net niet open van verbazing.

In de flat waar we nu wonen ligt het gelukkig wat anders. De bewoners vormen een vereniging van eigenaren en hebben zo een gezamenlijk belang. Desondanks blijft het contact vrijwel altijd beperkt tot een praatje op de gang of bij de zandbak. Er komt weleens een buurvrouw een pot honing of zelf ingemaakte rode bieten brengen en er belt af en toe iemand aan om Michal om advies te vragen op computergebied. De drempel stapt men echter zelden over, bang om een soort heiligschennis te plegen.

Op zich is die krampachtige privacy-bescherming wel te begrijpen. In een samenleving waar je trouw aan de socialistische staat nauwlettend in de gaten werd gehouden, was een zekere achterdocht ten opzichte van vreemden wel op zijn plaats. De meeste Tsjechen richtten zich dan ook primair op hun familiekring en vrienden. Toch kijk je als Nederlander even vreemd op als zo'n deur voor je neus wordt dichtgeknald. Het doet je weer beseffen dat cultuurverschillen verklaren niet zo'n kunst is, maar ze kunnen accepteren des te meer.

Aleš Valenta drinkt een biertje

2006-02-22T08:45:00.000+01:00

Michals tijdelijke werkgever Aleš Vegricht lijkt wel wat op de Tsjechische freestyle skiër Aleš Valenta, die in Salt Lake City goud won bij de zogenaamde aerials. Eergisteravond, een paar uur nadat Valenta was blijven steken in de kwalificatie, ging Aleš Vegricht na het werk een biertje drinken in zijn stamkroeg.

Hij voelde zich er wat ongemakkelijk onder de blikken van twee meisjes, die hem ongegeneerd aan zaten te staren. Tot één van hen naar hem toe kwam: "Weet je dat je enorm op Aleš Valenta lijkt?" "Nogal logisch," antwoordde Aleš, "ik bén Aleš Valenta." "En zit je niet meer op de Olympische Spelen dan?" "Nee joh, die sprongen gingen mis vandaag, dus ik dacht, ik ga meteen terug naar Praag en drink een biertje." De meisjes zaten hem nog wat ongelovig aankijken, toen de serveerster langskwam. Niet vermoedend waarover zojuist gepraat was aan de tafel vroeg ze haar stamgast: "Nog een biertje, Aleš?" De meisjes keken hem nu vol bewondering aan en Aleš' avond was helemaal gemaakt. In de donkere dagen die hij doormaakte vanwege de tegenvallende prestaties van de Tsjechische ijshockeyers was dat heel wat.

Foto's: boven skispringer Aleš Valenta, onder parachutespringer Aleš Vegricht

Spoorloos (2)

2006-02-15T20:14:00.000+01:00

Op zaterdag doe ik Yasin's verhaal samen met een brief op de bus in de verwachting dat deze meneer Šimonovský hem op maandag vindt. Dinsdagmorgen word ik gebeld: Lenka Šimonovská. Ik ben met stomheid geslagen. Ze wil direct langskomen. Gauw een mail naar Yasin, die het bijna niet kan geloven. Nog geen uur later zit Lenka tegenover me aan tafel en vertelt haar verhaal over een leven dat van jongsaf aan van tegenslagen aan elkaar hing. Ook na haar terugkeer uit Nederland hield het niet op – opvanghuis voor moeders en kinderen, kortstondig huwelijk vanwege een nieuwe zwangerschap, moeilijke financiële situatie. En toch verdwijnt de glimlach niet van haar gezicht. We schrijven Yasin in een mail over zijn dochtertje, dat Lenka altijd openlijk over haar afkomst heeft verteld en waar ze regelmatig babyfoto's mee bekijkt waar ook Yasin opstaat. Bij het afscheid geeft Lenka me een foto die ik scan en Yasin per mail opstuur. Hij is erg onder de indruk van zijn al bijna zesjarige prinsesje. 's Avonds belt hij Lenka op en krijgt ook zijn dochtertje aan de telefoon. Omdat hij niet veel meer dan hoi tegen haar kan zeggen neemt hij zich voor wat Tsjechisch te gaan leren.

Twee weken later treffen mijn man en ik Yasin in Groningen. Het klikt meteen en we hebben veel te bepraten. Lenka heeft er inmiddels mee ingestemd dat Yasin haar komt opzoeken en we spreken af dat hij dan bij ons komt logeren. Ook bedenken we een manier om Lenka iedere maand van een vast bedrag te voorzien. Yasin heeft zijn familie nog niets verteld. Hij is nog steeds overrompeld door wat er in korte tijd allemaal is gebeurd en wil alles eerst rustig zelf verwerken.

Het verhaal van Yasin en Lenka is een bewonderenswaardig voorbeeld van twee mensen die de moed hadden om ondanks alle tegenslag weer contact te zoeken. En van een klein meisje dat niet meer zal opgroeien met het idee dat haar vader haar willens en wetens in de steek heeft gelaten. En ook een klein beetje het verhaal van een gelukkige amateur-detective.

Spoorloos (1)

2006-02-14T09:40:00.000+01:00

Mijn eerste kennismaking met het verhaal van Yasin bezorgt me een brok in mijn keel. In 1998 leert hij de nog erg jonge Lenka Šimonovská kennen die illegaal met haar moeder in Nederland verblijft. De twee worden verliefd en na een jaar raakt Lenka zwanger. Haar moeder is inmiddels een Duitser tegen het lijf gelopen en laat Lenka aan haar lot over. Yasin's Turkse ouders op hun beurt zijn fel tegen de relatie van hun zoon gekant en doen er alles aan om de twee uit elkaar te drijven. Dat is echter niet het enige obstakel op hun weg. Vanwege Lenka's illegale status is doktersbezoek tijdens de zwangerschap uitgesloten en moeten ze een smoes verzinnen om in het ziekenhuis toegelaten te worden voor de bevalling. De torenhoge rekening die Yasin vervolgens gepresenteerd krijgt, maakt dat hij zich zwaar in de schulden moet steken. Het lijkt een uitzichtloze situatie en Yasin vindt geen oplossing. Lenka's paspoort is inmiddels bijna verlopen en ze besluit met hun 4 maanden oude dochtertje naar Tsjechië te vertrekken. Het duurt erg lang voor ze uiteindelijk een nieuw paspoort krijgt en ze keert niet meer naar Nederland terug. Yasin gaat onder druk van zijn ouders voor een tijdje naar het buitenland. Als hij weer thuiskomt ontdekt hij tot zijn ontzetting dat zijn ouders alles wat met Lenka te maken had vernietigd of weggegooid hebben.

Yasin begint een wanhopige zoektocht naar zijn vriendin en dochtertje. Alles wat hij heeft zijn haar naam en de wetenschap dat ze uit de omgeving van Praag komt. Hij gaat een aantal keren naar Tsjechië toe, spit telefoonboeken door, probeert het via de radio, vangt bot bij instanties. Na vier jaar vergeefs zoeken ontdekt hij het Nederlands Tsjechisch forum op internet, waar ik op een donderdag zijn wanhopige oproep lees. Ik wil hem helpen door zijn verhaal op een veelgelezen Tsjechische gezinssite te zetten en Yasin stuurt me per e-mail zijn hele relaas. Veel aanknopingspunten zijn er niet. Ik vraag naar aanvullende informatie, namen van haar ouders en eventuele broertjes of zusjes. De naam van haar vader blijkt een vrij weinig voorkomende te zijn. Voor ik het verhaal op de site zet kijk ik voor de zekerheid toch nog even in het telefoonboek. Rond Praag is er niemand met de naam Antonín Šimonovský. In Praag woont er één, twee straten bij ons vandaan. Dat zou toch al te toevallig zijn.

Foto: woont Lenka's vader hier? (wordt vervolgd)

Kinderen in Kladno

2006-02-08T19:31:00.000+01:00

(vrij vervolg op Leven met HIV)

Van de twintig leerlingen was ruim driekwart zigeuner. Veel van hun ouders zijn zo goed als analfabeet, vertelde de lerares. Eén van de meisjes was op haar twaalfde door drie mannen verkracht en alleen in het bos achtergelaten, de veertienjarige Livie werkte al een tijdje in de prostitutie. De paar blanke kinderen in de klas maakten een al even verwaarloosde indruk als hun donkere klasgenootjes. Dat was het sombere beeld dat we aantroffen op een LOM-school in Kladno, een verpauperende industriestad even ten westen van Praag.

Vladimír, zelf even donker als de meeste van zijn toehoorders, kwam dit schijnbare zootje ongeregeld vertellen over HIV en aids. Van HIV hadden veel van de kinderen nog nooit gehoord en ook het woord condoom was hun onbekend. Gelukkig kende Vladimír de term die op straat meestal gebezigd wordt. Vladimír dwong respect af bij zijn publiek en probeerde hen zoveel mogelijk actief mee te laten denken. Hun interesse wekken voor algemene zaken (hoe kun je besmet raken, hoe juist niet) bleek echter een bovenmenselijke opgave. Maar toen Vladimír vertelde dat hij zelf HIV-positief is, sloeg zijn publiek om als een blad aan een boom. Eén van de meisjes had kort daarvoor verklaard niets te voelen bij de afbeelding van een terminale aidspatiënt. “Het is toch maar een foto?” Nu was ze één en al oor. Hoe hij besmet was geraakt, of hij echt dood gaat, en wanneer dan, of hij niet bang is, of hij pijn heeft. De vragen brandden los en Vladimír antwoordde op een openhartige manier.

Toen de bel ging bleef een groepje jongens bij ons in de buurt staan. Ze wisten niet eens zo goed meer wat ze moesten vragen, maar ze wilden nog niet weg. Later op de gang zei een stoere zigeunerjongen tegen me: “Ik zal nu heel goed oppassen, mevrouw. Kunt u me nog één keer vertellen hoe je ook alweer besmet kunt raken?” En een andere jongen riep tegen Vladimír: “Heel erg bedankt! En beterschap!” Hij was duidelijk ontdaan door het antwoord dat beter worden er niet in zit. Toen we weer richting bushalte liepen, zwaaide Livie vanuit het raam naar ons: “Ahoooj! En bedankt!” Hopelijk was ook bij haar de boodschap overgekomen. Prostitutie bedrijven op je veertiende is al erg genoeg, HIV oplopen helemaal. We praatten na over de hartverwarmende reacties van de kinderen. Blijkbaar zat er heel wat meer in ze dan je op het eerste gezicht zou vermoeden. Maar dat stemde ons tegelijk somber, want de kans dat ze echt wat van hun leven zullen kunnen maken, is erg klein.

Tsjechische meisjesdroom

2006-02-03T10:55:00.000+01:00

Het lijkt de ultieme droom van veel Tsjechische meisjes: een West-Europese of Amerikaanse man aan de haak slaan en een nieuw leven beginnen in een land waar het gras groener is. Michal heeft al tientallen keren de huwelijksdag van zulke paren vastgelegd, altijd een knappe Tsjechische meid met een gegoede Amerikaan, Italiaan, Zwitser of Nederlander. Šárka, bij wie ik onlangs logeerde in Engeland, was een beetje een ander geval dan de doorsnee bruid. Niet meer de jongste, al twee huwelijken achter de rug, de eerste huwelijksjaren met haar Engelsman in Tsjechië gewoond.

“Het huwelijk met David was het enige waar ik niet zwanger aan begon”, zei Šárka. “Kijk eens hoe knap en slank we allebei waren.” Sinds vier jaar woont het stel in Brighton. Een leuke plaats aan zee met een lekker klimaat, maar wat koop je daarvoor als je je vrienden mist en geen geschikt werk kunt vinden. Šárka is in de tijd dat ze in Engeland is dertig kilo aangekomen en haar uitspraak “Ik ben dik, maar gelukkig” komt niet erg overtuigend over. Psychisch was ze nooit erg sterk, maar in Engeland sloegen de depressies in alle hevigheid toe. Vriendin M. brengt regelmatig via via geregelde antidepressiva mee vanuit Tsjechië. Daar mag Šárka's Engelse arts niets van weten, want dan kan ze zijn slaaptabletten wel vergeten.

De avonden hadden tijdens ons bezoek een standaard verloop. Terwijl Šárka's 12-jarige dochter Nicole nog op was, werden de flessen wijn, blikjes bier en andere soorten drank tevoorschijn gehaald en werden de verhalen steeds levendiger en het taalgebruik woester. Davids gemiddelde lag op zesenhalve liter bier, dat van Šárka op drie liter wijn. De ravage in het toch al zo vieze huis was 's morgens niet te overzien. Overal lege flessen, peuken, kapotte glazen, borden met etensresten. Niet bepaald het droombeeld van het leven in het geweldige Westen. Ja, Šárka heeft wel een vriendin in Brighton, een Poolse, maar die is er nog erger aan toe dan zijzelf: meestal is ze maar eens in de drie maanden echt aanspreekbaar. Misschien dat al die meisjes die dromen van een buitenlandse prins op den duur gaan inzien dat Tsjechië zo gek nog niet is.

(foto: de pier van Brighton)

Thuisbioscoop

2006-01-31T11:10:00.000+01:00

Michals vriend Láďa groeide op in een streng adventistengezin. Net als voor de andere leden van dit kerkgenootschap waren varkensvlees, alcohol en tabak bij hem thuis streng verboden. Ook televisie kijken werd als een verderfelijk tijdverdrijf beschouwd. Behalve streng gelovig, waren vader en moeder I. ook grote muziekliefhebbers. Van de kinderen werd dan ook verwacht dat zij hun leven aan de muziek zouden wijden en vooral Láďa bleek talent te hebben. Op zijn vijftiende had hij al meerdere malen solo gespeeld met een Zwitsers orkest in Zürich. Maar verplicht zes uur per dag cello spelen was een zware opgave.

Op hun twaalfde ontdekten Michal en Láďa de fotografie. In de kelder van hun flat richtten ze een donkere kamer in, waar ze helemaal op eigen houtje zwartwitfoto's af leerden drukken. Láďa's ouders waren er snel achter dat hun zoon zijn kostbare tijd verspilde en moeder stuurde vader regelmatig naar de kelder om Láďa naar boven te halen. Bijbel lezen en cello spelen waren de enige zaken waar hij mee bezig diende te zijn.

Jaren later – Láďa had het conservatorium niet afgemaakt en werkte samen met Michal als fotograaf. De relatie met zijn ouders had tijden op een laag pitje gestaan. Heel voorzichtig echter kwam er enige verandering in hun starre houding. Op een gegeven moment kwamen ze zelfs met het verpletterende bericht dat ze een televisie gingen kopen. Uiteraard alleen om serieuze programma's te kunnen bekijken.

Vader en moeder stapten dus in hun oude Lada en reden naar een enorm winkelcentrum even buiten Praag. Toen ze de rijen auto's zagen die op een parkeerplek wachtten, zonk de moed hun in de schoenen en maakten ze rechtsomkeert. Dan maar liever naar een wat kleinere electrawinkel in de stad. Na veel wikken en wegen kozen ze een onopvallend klein televisietoestel uit en togen naar de kassa. Tot hun verbazing stond het personeel hen daar op te wachten met een grote bos bloemen en de verheugende mededeling dat ze de honderdduizendste klant waren. En hun beloning? Een thuisbioscoop, helemaal gratis en voor niets. Met een dikke knipoog van het toeval.

Leven met HIV

2006-01-22T13:53:00.000+01:00

“Mijn geboorte was een grote vergissing”, zei Vladimír tegen me. Een uitspraak die niet bepaald rijmde met zijn zonnige humeur, maar wel met zijn levensverhaal. Ik leerde hem kennen tijdens een weekendje Engeland met vrienden. Onze levens bleken niet veel meer gemeen te hebben dan dat we allebei in Praag wonen, maar het was één van die zeldzame ontmoetingen waarbij je direct een grote zielsverwantschap met iemand voelt.

Vladimírs moeder was een Tsjechische, zijn vader een Hongaarse zigeuner. Toen zijn oma hem voor het eerst aanschouwde, riep ze vol afschuw uit: “Maar hij is zwart! Dat kan toch geen kind van ons zijn!” Het huwelijk van Vladimírs ouders hield niet lang stand. Zijn moeder hertrouwde met een alcoholist die er sterk racistische meningen op na hield en daar niet geheimzinnig over deed. Hij bezorgde zijn stiefzoon meerdere keren een gebroken neus, om maar wat te noemen. Op zijn vijftiende vertelde Vladimír zijn ouders dat hij zich aangetrokken voelde tot jongens en dat deed de deur dicht. Letterlijk. Vanaf dat moment leefde hij op straat.

Hoe overleef je tien jaar weer en wind zonder dak boven je hoofd? Er zijn er maar weinig die dat volhouden zonder de hulp van verdovende middelen. Na zes jaar pervitine en heroine hoorde Vladimír dat de persoon die hem een injectienaald leende besmet was met het HIV-virus. Hij ging naar het ziekenhuis voor een test. Een week later, terwijl hij met nog zes andere jongens op een zaal lag, kwam de dokter even binnenlopen om op onverschillige toon een berichtje door te geven: “Meneer Kováč, u bent HIV-positief.” Vladimír werd aan zijn lot overgelaten in een eenzaam kamertje. “Als je niet onmiddellijk afkickt, ben je er binnen een half jaar geweest”, kreeg hij na verloop van tijd te horen.

Vladimír is inmiddels vijf jaar van de drugs af en besloot zijn leven zin te geven door jongeren over zijn ziekte te vertellen. Hij reist het hele land af om middelbare scholen te bezoeken en vertelt op een ontwapenende, luchtige manier over zijn lot. De ergste details laat hij liever weg en dat heb ik hier ook maar gedaan. “Je kunt twee dingen doen met je leven”, luidt zijn devies. “Of je leeft voor jezelf en je eigen plezier, of je probeert iets achter te laten waar anderen wat mee kunnen.” Zijn keuze is duidelijk. Hij heeft zich verzoend met zijn lot en het enige wat hij hoopt, is dat er iemand bij zijn bed zal zitten als het echt zwaar gaat worden. En nog één ding. Dat als de jongeren die hij ontmoet ooit zelf een kind zullen hebben dat uitkomt voor zijn homosexualiteit, ze het niet op straat zullen zetten.

Varkensslacht

2006-01-17T20:50:00.000+01:00

Het leek wel of ik als stadsmeisje uit West-Europa eens flink op de proef gesteld moest worden. Ik was nog geen twee maanden in Tsjechië of werd al tot tweemaal toe uitgenodigd voor een varkensslacht. De eerste keer nog gewoon als toeschouwer van het traditionele familieritueel, maar twee weken later, in een klein dorpje aan de Poolse grens, werd het menens. Om zes uur opstaan om in het pikkedonker een aardig eind te lopen naar het varkensverblijf. Aan mij de eer om één van de twee nog vrolijk knorrende beesten als slachtoffer aan te wijzen. Toen varken en slager beiden op het erf van de familie Toušek waren gearriveerd, kon het echte werk beginnen. De slager schoot het beest tussen de ogen en sneed hem de keel door. Mij wachtte wederom een verantwoordelijke taak. Ik moest het bloed van het nog stuiptrekkende varken opvangen in een bak. Daarna volgden de gebeurtenissen elkaar snel op. Slok drank, varken opgehangen, slok drank, met een mes het haar van de huid afgeschraapt, slok drank, buik opengereten, slok drank, ingewanden eruit gehaald, slok drank, en ga zo maar door. Later, terwijl ik worstjes stond te draaien, kieperde Václav Toušek het bloed van het beest, gort en nog wat andere niet nader te definiëren ingrediënten in het badje waar hij ooit als kind zelf nog in had liggen spartelen. Ondertussen bleef de drankfles met zelf- gestookte pruimenbrandewijn natuurlijk niet onaangeroerd. Moe van alle slachters- werkzaamheden in de schuur en de keuken, schoven we tegen het einde van de middag aan tafel. Allerlei varkensdelicatessen, waarvan ik nu dus precies wist wat er allemaal in zat, passeerden de revue. Toen ik de volgende dag naar het station toog, kreeg ik nog een zakvol worstjes mee. Die bracht ik dan maar naar vrienden in Brno. Het was een geweldige ervaring geweest, maar mijn behoefte aan varkensvlees heeft sindsdien nog een tijdlang op een laag pitje gestaan.

Onder één dak

2006-01-05T20:13:00.000+01:00

Aan de rand van het dorpje Česká, even buiten Brno, stond de oranje blokkendoos van de familie Tesař. Begin jaren tachtig hadden ze het het huis met het hele gezin eigenhandig gebouwd. Dat had veel bloed, zweet en bij de kinderen vooral tranen gekost. Andere kinderen gingen met pa en ma in het bos wandelen, zij moesten altijd helpen met metselen en timmeren. Toen ik er voor een tijdje in een kamertje in het souterrain kwam wonen, was de blokkendoos al jaren af. Pa en ma Tesař woonden op de eerste verdieping, dochter Lenka en schoonzoon Honza met hun twee dochtertjes op de tweede. En zoon Petr was blij dat hij eindelijk rust had in de flat waar ze ooit met het hele gezin in Brno hadden gewoond.

Al vrij snel werd duidelijk ze mij de woonruimte niet alleen uit behulpzaamheid hadden aangeboden, maar vooral vanuit een dringende behoefte aan een luisterend oor. Als ik thuis kwam, kwam mevrouw Tesařová me altijd even blij vertellen dat ze de verwarming in mijn kamer lekker had opgestookt (tot de ondraaglijke hitte van zo'n 27ºC). En passant deed ze dan verslag van haar werk in de kantine waar ik weleens kwam eten. Of vertelde me over strubbelingen met dochterlief over de opvoeding van de kleinkinderen.

Dochter Lenka kwam ik tegen als ze de was ophing in de wasruimte in het souterrain. “Mijn moeder is een best mens, hoor,” vertrouwde ze me toe, “maar die verzamelwoede van haar, daar word ik soms helemaal gek van. Kom maar eens mee.” Achter het gordijn in het rommelhok bevond zich een enorme stellage met tientallen paren damesschoenen. “Dit zijn alle schoenen die ze haar hele leven heeft gedragen. En kom ook eens boven kijken. Bij mij op de gang staat het verzamelde werk van Jirásek dat ze ooit kocht, maar waar ze zelf geen plaats meer voor had. Niet dat ze er ook maar één boek van gelezen heeft.”

Schoonzoon Honza kwam regelmatig naar beneden om een sigaretje op te steken. “Ik ben het zwarte schaap van de familie. De enige die rookt.” En daarop volgde in sappig dialect het relaas van zijn ontslag bij de supermarkt en zijn nieuwe werk als beveiligingsbeambte. “Ja, niet echt een superbaan, hè? Ben benieuwd wat mijn schoonouders ervan zullen vinden.”

Pa Tesař had een goede baan bij de Tsjechische Rijkswaterstaat, waar hij graag over vertelde, en een geweldige hobby. Op een avond werd ik boven uitgenodigd, waar ik niet alleen overladen werd met eten en drinken, maar ook de zeer uitgebreide collectie reisfolders van de heer des huizes mocht bewonderen. Ik snapte meteen waarom ze op hun eigen verdieping geen plaats meer hadden voor de boeken van Jirásek. Aardige, doodgewone mensen waren het, die er samen het beste van probeerden te maken, maar waar de onderlinge spanningen toch duidelijk voelbaar waren.

Drie generaties onder één dak is nog altijd een heel gebruikelijke situatie in Tsjechië. Jonge gezinnen hebben vaak het geld niet om eigen woonruimte te kopen of huren. Oudere gezinnen sturen hun ouders liever niet naar een bejaardenhuis. Zelfs de appartementen in ons flatgebouw waren destijds berekend op deze samenlevingsvorm. Van de 80 m2 woonoppervlak was één lange smalle kamer met eigen wasbak en wc voor de grootouders bedoeld. Alleen de familie Kudláček op de begane grond woont samen met opa en oma. Dat zijn altijd nors kijkende mensen, de enigen die nooit iemand groeten in de flat. Met zijn zessen in zo'n klein flatje, dat valt vast niet mee.

(Op de foto: het type huis dat de familie Tesař bewoonde)

Rijbewijs zonder envelop

2006-01-01T12:52:00.000+01:00

De man van de autorijschool stelde zich nadrukkelijk voor als ingenieur Louda. "Dat ik niet denk dat hij zomaar een suffe rijinstructeur is," flitste er door me heen. Het lesgeven aan onhandige vrouwen die niet uit vrije wil, maar in opdracht van hun werkgever de kunst van het autorijden machtig moesten worden, was duidelijk beneden zijn niveau. Met zaken als inparkeren en ritten over de nabijgelegen snelweg wilde hij zijn kostbare tijd niet verdoen. Mocht ik mijn rijbewijs ooit halen, dan zou ik dat mettertijd vanzelf wel leren. Op de dag voor het rijexamen meldde hij me dat het lastig zou gaan worden, maar dat een envelop voor de politieagent veel goed kon maken. “Een envelop?”, was mijn uiterst naieve reactie. “Met geld natuurlijk.”

Het theorie-examen om zeven uur 's morgens en het urenlange wachten voor ik aan de beurt was voor het afrijden, maakten het er allemaal niet beter op. De agent wist meteen wat voor vlees hij in de kuip had en liet dat met chagrijnige opmerkingen vanaf de achterbank duidelijk merken. Gezakt natuurlijk. Drie weken later trof ik een agent die er niet van opkeek dat ik hem geen envelop toestak en me vriendelijk toelachte. Geslaagd. Niet dat het ooit echt wat geworden is met dat autorijden van me. Het rijbewijs ligt sinds een jaar of vier te verstoffen in een la.

Sinds de toetreding tot de EU schijnt het nu een stuk lastiger te zijn om je rijbewijs te halen. Verhalen als die van een vriend, die tijdens zijn examen alleen maar 200 meter rechtdoor hoefde te rijden, lijken nu verleden tijd. De politieagenten zullen flink getreurd hebben toen hun rol met de komst van de nieuwe regels werd overgenomen door professionele examinators. Einde enveloppen, einde leuke bijverdienste. Dan maar weer wat meer sjoemelen bij het innen van boetes op straat. Als Tsjechen blijven ze natuurlijk wel flexibel en vindingrijk.

De karpers voor het kerstmaal

2005-12-22T09:17:00.000+01:00

Ze zijn er weer, de vrolijke jongens van de karperverkoop. Ieder jaar voor Kerst staan ze met hun grote bakken vol sloom rondzwemmende karpers tegenover de supermarkt. Het is altijd een bijzonder schouwspel, die jongens in hun lieslaarzen en visserspak, die omringd door nieuwsgierige kinderen hun werk doen: door de klant aangewezen karper uit de bak vissen, hem met twee knuppelslagen op zijn kop om zeep helpen en dan de kop eraf snijden. Ze kunnen hem ook voor je ontdoen van de schubben en in stukken snijden, maar dat kost een paar kronen extra en dus doen de meesten dat liever zelf. Je hebt er ook die de vis op zijn verst willen eten en hem in een zak vol water mee naar huis nemen en dan nog een paar dagen rond laten zwemmen in de badkuip. Op 24 december is de familie vaak al zo aan het nieuwe huisdier gehecht, dat opeten geen optie meer is. Terwijl vader dan de karper de los laat in een meertje, gaat moeder gauw nog even naar de winkel voor wat visfilet. Mijn schoonmoeder ziet zo'n rondzwemmende vis in het bad niet zo zitten en laat het onthoofden van het beest graag over aan de karperverkoper. Voor het ontschubben wordt mijn hulp altijd bijzonder op prijs gesteld. Geen wonder, want het is nogal een glibberig werkje. Wel levert het een leuke beloning op: een schub die je kunt laten drogen om hem het hele jaar in je portemonnee te dragen. Dat schijnt je een jaar lang van je geldzorgen te verlossen. Misschien een handige tip. En waarom de Tsjechen karper eten met Kerst? 24 december is van oudsher een vastendag waarop geen vlees wordt gegeten. Daarom vis en aardappelsalade. Die worden trouwens vaak in noodtempo naar binnen gewerkt, want... na het eten wachten de cadeautjes.

Prettige kerstdagen allemaal!

De gokkastenkoning

2005-12-17T13:10:00.000+01:00

Begin jaren negentig zag je hier veel goudzoekers. Dat waren vaak mensen die in eigen land niet erg succesvol waren geweest en dachten in Tsjechië nu eindelijk het grote geld binnen te gaan halen. Onder de Nederlanders waren opvallend veel handelaren in speelautomaten. In de Lage Landen werd hun het leven zuur gemaakt door ambtenaren die allerlei pietluttige regeltjes en beperkingen wisten te verzinnen. In Tsjechië kon alles nog en waren gokkasten bovendien een gat in de markt. Dankzij mijn werk voor een internationale bank in Praag kreeg ik de kans een aantal van deze gokbazen wat beter te leren kennen.

Als Maurice V. belde voor een afspraak, wist je bij voorbaat dat er veel koffie klaar moest staan en je verder weinig anders hoefde te doen dan luisteren. Hij foeterde op alles wat los en vast zat. De Tsjechen waren corrupt, lui, onbetrouwbaar en hun Engels in één woord rampzalig. Bovendien waren ze zo irritant om steeds meer regels te bedenken om de gokkastenbusiness aan banden te leggen. Het leken verdorie wel Nederlanders. Voor een eerlijke zakenman als hij was het gewoon geen doen meer. Ik was er niet bij toen hij na zijn faillissement terugging naar Nederland, maar ik zie het helemaal voor me. Een rood aanlopende Maurice die tot het laatste moment aan toe scheldend en tierend het Tsjechische land voorgoed achter zich laat.

Bij het legertje klagende Hollanders dat dagelijks ons kantoor bestormde, was er één die nogal uit de toon viel en voor iedereen de onbetwiste gokkastenkoning was. Jan K., een goedlachse halve Tsjech die zijn zaakjes goed voor elkaar had en altijd met de meest ongelofelijke verhalen op de proppen kwam. Over hoe hij een mannetje dat niet wilde betalen op zijn kantoor verordend had en toen door een andere deur twee grimmig uiziende Joegoslaven binnen had laten komen. Die hoefden niet lang met hun pistolen te jongleren voor de schuldenaar het geld met een zucht op tafel legde. Soms leerde je ook wijze lessen van hem – bijvoorbeeld dat als je je mobiel in een glas bier laat vallen, je hem beter niet in de magnetron kunt drogen, omdat hij dan ontploft en de ravage niet te overzien is. Of dat als je je Tsjechische buren écht wilt imponeren, je een vrachtwagen uit Nederland moet laten aanrukken met een paar mannetjes die in één dag tijd je braakliggende tuin voozien van een prachtig gazon met computergestuurd irrigatiesysteem. Wel een beetje duur, maar die stomverbaasde blikken van de buren waren goud waard, zei hij. Behalve zijn automaten had Jan ook nog een paar vage off-shore bedrijfjes. En hoewel je wel wist dat het niet erg kosher was wat hij allemaal deed, maakte zijn aanstekelijke humor het altijd leuk hem te ontmoeten. Daar kon de doorsnee arrogante Nederlandse zakenman nog wat van leren.

Sinterklaas anders

2005-12-05T19:32:00.000+01:00

Wie dacht dat Sinterklaas alleen in Nederland een graag geziene gast is, heeft het mis. Ook in Tsjechië kom je hem op 5 december overal tegen, vergezeld door een engel en de alom gevreesde čert (een soort duivel). Hoewel het Tsjechische Sinterklaasfeest qua belangrijk- heid misschien wat onderdoet voor het Nederlandse, is het programma van Mikuláš toch gauw een stuk zwaarder dan dat van zijn Nederlandse collega.

Als Sint en zijn gevolg hun tocht langs de huizen beginnen, lijkt alles nog onschuldig. Kinderen die lief zijn geweest krijgen een zakje met mandarijnen, pinda's en snoepgoed. Maar zijn er stoute kinderen in het spel, dan gaat de vergelijking met Nederland al minder op. Vergeleken met de čert, die in zijn angstaanjagende outfit door het huis springt en vervaarlijke geluiden uitstoot, is Zwarte Piet maar een brave goedzak. Het grootste verschil echter zit hem in de beloning voor Sint & co - geen bedankje en een handdruk, maar een borreltje, en dat in ieder huis waar ze geweest zijn. Dat levert tegen het einde van de vermoeiende tocht vaak het eigenaardige schouwspel op van een straalbezopen goedheiligman.

Een aantal jaar geleden zat ik op Sinterklaasavond in een café in het Moravische dorpje Kunštát en hoorde hoe één van de stamgasten zich afvroeg waar Mikuláš en de zijnen toch bleven. Een ander vertelde hoe hij ze tegen het einde van de middag in een naburig dorp was tegengekomen en zich een paar uur later, op weg naar ons café, flink in de ogen had gewreven. Op het dorpsplein had hij de engel volledig laveloos in de telefooncel zien hangen. Het moge duidelijk zijn dat we ook Mikuláš en čert die avond niet meer in het café hebben mogen verwelkomen. Nog meer alcohol zou funest zijn geweest.

Het jaar erna vierde ik de verjaardag van de goede man in het stadje Vsetín. Mijn vriend aldaar was de hele dag doodongelukkig, omdat hij op het Sinterklaasfeest voor kinderen de čert moest spelen. Het was hem wel duidelijk dat hij de kinderen met zijn zwarte masker met ellenlange tong de stuipen op het lijf zou jagen. Hij hield zich maar wat op de achtergrond en wist zo de schade beperkt te houden. Ook op mijn werk kreeg ik later met een čert van doen, en wel met een heel bijzondere: de enige Nederlandse čert in heel Tsjechië. Hij heette Tjeerd en dat spraken onze collega's net zo uit als de naam van de Tsjechische boeman: tsjert. Dat was voor de verandering een čert die voor veel vrolijkheid zorgde. Alleen al als hij zich aan mensen voorstelde.

Ruilbeurs

2005-12-02T11:19:00.000+01:00

Sinds een paar jaar organiseert Magdalena S. met veel succes zogenaamde ruilfeesten. Toen ze me voor de eerste keer uitnodigde, was ik bang dat ik Michal hier zou moeten afstaan aan een knappe blondine die zijn kwaliteiten zou inzien en hem voorgoed van mij zou wegkapen. Gelukkig bleek het om kleding te gaan. Te klein, te groot, verkeerde kleur, op uitgekeken – alles wat niet meer gedragen wordt kan mee naar deze kledingruilbeurs. Dat komt mij goed uit, want via via krijg ik uit Nederland altijd zakken vol kleding van een chronisch koopverslaafde mevrouw. En zelf weet ik niet zo goed wat ik met bijvoorbeeld tien sjieke jasjes met bijpassende broek of rok aan zou moeten.

In het café waar het evenement gehouden wordt, worden alle kledingstukken op soort gesorteerd en als het startsein gegeven is kan ieder uitkiezen wat van zijn gading is. Er komen allerlei interessante types op af – een lid van een toneelclub die voor de echt extravagante exemplaren gaat, transsexueel Kristýna die gek is op nette dameskleding, en homo Tomáš die gisteren zijn oog liet vallen op een oranje strakke broek en de lange suède mantel met grote bontkraag die ooit door Michals oma werd gedragen. Voordat ik de jas om de paspop hees vond ik in de zakken nog wat oude Tsjechoslowaakse muntjes en een metrokaartje van 1 kroon (3 eurocent). Kleding die overblijft wordt na afloop naar het Leger des Heils gebracht. Kortom, een sympathieke aktie in de wegwerp- maatschappij van tegenwoordig.

Een staatsvijand

2005-11-29T15:29:00.000+01:00

Dominee Tomáš is een man die zijn mening niet onder stoelen of banken steekt. Nu niet, en ook tijdens het communisme niet, hoewel openhartigheid in communistisch Tsjechoslowakije niet bepaald wordt gewaardeerd. Alleen halverwege de jaren zestig, als er voorzichtig meer vrijheid van meningsuiting komt, kan Tomáš wat vrijer ademhalen. De vreugde is helaas maar van korte duur. Samen met zijn vrouw Daniela beleeft hij de inval van de Russen in augustus 1968 in tranen en ongeloof. Omdat de grenzen niet direct dicht gaan, kunnen Tomáš en Daniela nog wel voor een jaar studie naar New York. Daar zorgen ze tegen het einde van hun verblijf voor onbegrip bij hun Tsjechische vrienden. Waarom terug naar de onvrijheid? Maar ze laten zich niet ompraten, ondanks alles is Tsjechoslowakije het land waar ze zich thuis voelen.

Eenmaal terug duurt het maanden voor Tomáš toestemming krijgt om als dominee in het dorpje Telecí te gaan werken. Hij is in het buitenland geweest en dus verdacht. Desondanks komen hij en zijn vrouw regelmatig met vrienden bij elkaar om van mening te wisselen over het gehate communistisch regime. Voor de geheime politie is dit reden genoeg om Tomáš regelmatig op het matje te roepen en hem aan stevige verhoren te onderwerpen. Als in 1977 het manifest Charta 77, een oproep aan de machthebbers om de mensenrechten te respecteren, wordt opgesteld, zijn Tomáš en Daniela twee van de 1898 ondertekenaars. Onder de steeds benauwendere omstandigheden ontstaat onder de ondertekenaars een grote verbondenheid. Vaak neemt men grote risico's door openlijk blijk te geven van solidariteit met mensen waarvan de man of vrouw in de gevangenis zit.

In de herfst van 1979 doet Tomáš een onaangename vondst: in de pastorie blijkt afluisterapparatuur geinstalleerd. Op zijn openlijke blijken van afkeer volgen steeds dringender verzoeken om het land “vrijwillig” te verlaten. In 1982 wordt hem verboden nog langer voor de kerk te werken. Hij gaat als houthakker aan de slag in het bos. De kans om ooit nog op de preekstoel te komen lijkt miniem, de druk op het gezin wordt steeds groter. Tomáš en Daniela gaan met hun kinderen om de tafel zitten om over emigratie te praten. De kinderen gaan akkoord en in de zomer van 1985 vertrekt het gezin naar Schotland.

Het begin is niet makkelijk. De kinderen spreken de taal niet, de ouders zijn vervuld van twijfel en onzekerheid. Bovendien is het na drie jaar in het bos niet eenvoudig om weer in de kerk aan het werk te gaan. In november 1989 wordt Tomáš officieel aangesteld als dominee in een gemeente in Glasgow. Twee weken later valt in Tsjechoslowakije het communistisch regime. De kerk biedt Tomáš ontbinding van zijn contract aan, maar hij besluit nog zes jaar te blijven. Het worden goede jaren. De kinderen vinden partners en willen niet meer terug.

In 1996 zetten Tomáš en Daniela definitief een punt achter hun leven in Schotland. Bij terugkeer in Tsjechië merken ze dat er inmiddels veel gebeurd is in het land. De overgang van communisme naar kapitalisme is tot hun teleurstelling niet zonder horten of stoten gegaan. Op zijn zestigste verjaardag treffen we Tomáš en zijn vrouw alleen thuis aan. Hij mist zijn kinderen en verwijt zichzelf nog steeds dat ze door zijn toedoen in het diepe werden gegooid in een vreemd land. “Als ik niet zo koppig was geweest en me tijdens het communisme gewoon had aangepast aan de omstandigheden, dan was mijn gezin nog bij elkaar geweest,” zegt hij. Tegelijkertijd weet hij dat hij gewoon niet anders kon. En zonder de persoonlijke moed van mensen zoals hij zou het IJzeren Gordijn waarschijnlijk pas veel later zijn neergehaald.

Foto: rechts Tomáš, links Samuel H., die tijdens het communisme in het geheim ontmoetingen organiseerde tussen Oost- en West-Duitsers.

Leninova 50

2005-11-23T19:06:00.000+01:00

Als kersverse student aan de universiteit van Brno werd ik ingekwartierd in een studentenflat aan de Kounicova-straat. Een flat met alleen tweepersoons- kamers, dus ik mocht mijn handjes dichtknijpen, want je had ze ook voor zes personen. Dat soort huisvesting was uiteraard niet echt bevordelijk voor de studieijver. Tijdens mijn eerste inspectie deed ik de kast in het halletje open en trof daar een uitgebreid woonreglement aan. Als adres werd er nog de communistische straatnaam Leninova vermeld. Hoe symbolisch. Het vergeelde stuk papier sprak duidelijke taal: STUDENT, LET OP MET ALLES WAT JE DOET, WANT WIJ HOUDEN JE IN DE GATEN! Het onbehaaglijke gevoel dat me tijdens het lezen van de autoritaire regels bekroop, liet me het hele jaar niet meer los.

Het portierhokje in de studentenflat werd bevolkt door bejaarde dames die met dit bijbaantje hun schamele pensioentje wat aanvulden. Deze corpulente oma's wisten een sfeer te scheppen waar je als student automatisch met zeer nederig gedrag op reageerde. Uiterst beleefd je post opvragen, je uitputten in verontschuldigen als je weer eens later dan tien uur “thuis” kwam en een zeer slaperige portierdame de deur speciaal voor jou van slot moest doen. Ook de matrone waar je eens per maand je beddengoed kon inwisselen legde een onvervalst communistisch en dus zeer chagrijnig humeur aan de dag. Toen ik op een keer met twee stellen beddengoed aankwam, omdat een Nederlandse medebewoonster het land eerder dan de inleverdatum had verlaten, wierp ze mij een vernietigende blik toe. Eén student en twee stel lakens? Dat rook naar sabbotage! Mijn Tsjechisch was nog niet goed genoeg om me op luchtige toon uit deze precaire situatie te kunnen praten. Als er af en toe eens iemand illegaal op onze kamer overnachtte en dan om tien uur zoals gebruikelijk op snerpende toon het “einde bezoektijd! einde bezoektijd! einde bezoektijd!” door de intercom klonk, raakte ik op slag gestresst. Hing in onze kamer niet toevallig een verborgen camera? Nee, relaxed was anders. Maar afgezien van het schrikbewind van genoemde dames was het er best goed toeven. Ook omdat de universiteit nog niet op het idee was gekomen om van buitenlandse studenten meer dan de tien euro maandhuur te vragen. En die indruk van hoe een communistisch bewind ongemerkt druk uitoefent op haar burgers, die kreeg je toch maar mooi helemaal gratis. Als extraatje voor de pechvogels die het échte communisme net hadden gemist.

Zestien jaar later

2005-11-21T18:38:00.000+01:00

Op 17 november 1989 luidde een grote studentenmanifestatie in Praag het einde van het communisme in. Precies zestien jaar later bevind ik me op één dag in twee heel verschillende mensenmassa's. 's Middags begeven we ons in het grootste winkelcentrum van Midden-Europa, dat onlangs op een steenworp afstand hiervandaan geopend is. Het is dat Michal een nieuwe outfit nodig heeft voor een belangrijke foto-opdracht de volgende dag, anders was ik deze mierenhoop niet vrijwillig ingegaan. Het is duidelijk dat de consumptiemaatschappij ook in Tsjechië zijn intrede heeft gedaan.
's Avonds neem ik deel aan een studentenbijeenkomst in de Politieke gevangenenstraat, waar zich ironisch genoeg het hoofdkantoor van de communistische partij bevindt. De paar duizend aanwezigen herdenken met kaarsen de slachtoffers van het communistisch regime. Václav Havel en andere acteurs van de Fluwelen revolutie lopen vervolgens met de studenten mee naar de plaats waar het zestien jaar geleden tot een handgemeen kwam tussen demonstranten en politie.

De volgende dag lees ik in de krant dat een meisje in het Tsjechische Big Brotherhuis heel diep na moest denken over de vraag wat er op 17 november wordt herdacht. Uiteindelijk luidde haar antwoord: “iets met vrijheid voor studenten”. Het begrip communisme zegt veel jongeren van vandaag niet veel meer. Michal is op deze 18e november ondertussen op pad met een aantal kopstukken van de EU, waaronder voorzitter van de Europese Commissie José Barroso. Een gebeurtenis die ruim zestien jaar geleden nog ondenkbaar was geweest. Barroso spreekt de intentie uit dat Tsjechië snel volwaardig lid van de EU zal worden.
Er is in een paar jaar tijd veel veranderd. Iedereen heeft de vrijheid om zelf te bepalen hoe hij leeft en wat hij doet. Of hij zich laat opsluiten in het kader van een reality show, inkopen gaat doen in een gigantisch winkelcentrum of meeloopt in een herdenkings- manifestatie. Binnenkort komt daar dus ook nog de vrijheid bij om als volwaardig EU-onderdaan te werken waar men wil. In landen waar de Tsjechen iets meer dan zestien jaar geleden niet eens vrij naartoe mochten reizen.

De lifter

2005-11-14T12:02:00.000+01:00

We hadden onze reis van Apeldoorn naar Praag opgegeven bij de liftcentrale en werden gebeld door de vriendin van N. Op de dag van vertrek zag ik op het Apeldoorns station twee zwerversachtige figuren uit de trein stappen. N. zelf met een indrukwekkende baard en lang, grijs haar in een staart, en de vriendin die hem kwam uitzwaaien. Twintig jaar jonger, maar niet minder alternatief van uiterlijk. Het was duidelijk dat de rit met de man met de boeddhistische naam interessant ging worden.

“Wat gaat u in Praag doen?” vroegen we als binnenkomertje. “Mediteren.” En toen begon hij een lofzang op het geweldige Tsjechië. Hij was er al eens eerder geweest om te mediteren en vond dat hij zichzelf nu als een echte kenner van het land mocht beschouwen. Het meest fantastische vond hij het humeur van de Tsjechen. “Als een Tsjechische cassière met het verkeerde been uit bed stapt, gaat ze niet schijnheilig tegen de klanten zitten smilen, maar is gewoon onvervalst chagrijnig. Al die nepvriendelijkheid in Nederland, daar word ik kotsmisselijk van.” We brachten hier voorzichtig tegenin dat het wat minder wordt als de persoon in kwestie iedere dag een humeur van verder beneden het vriespunt heeft, maar dat hadden wij gewoon helemaal verkeerd begrepen. Zelfs Michals leven lang in Tsjechië kon niet op tegen de kennis die N. in zijn eerste twee weken in het land had opgedaan.

Toen we stopten bij de eerste Rasthof, ontdekten we dat hij het mediteren serieus aanpakte. Terwijl wij een kop koffie dronken, ging hij in de mediteerhouding op een groenstrook tussen de geparkeerde auto's zitten. Dat het verkeer vlakbij op de snelweg met luid geweld voorbij raasde kon hem niet deren. In de auto vervolgde hij het betoog over zijn voorliefde voor oprechte mensen. Hij was vaak in Engeland geweest en verkondigde ook daar recht voor zijn raap wat hij van dingen vond. Daarmee had hij zich bij die hypocriete Engelsen zozeer onmogelijk gemaakt, dat hij het land sindsdien niet meer inkomt. En daar was hij navenant trots op.

's Avonds in Praag belde zijn vriendin uit Nederland dat N. dringend hulp nodig had. Hij was van plan de minimaal vier weken die hij wilde blijven te bivakkeren bij mensen die hij tijdens zijn eerste bezoek had leren kennen. Helaas was hij vergeten hen daarvan op de hoogte te stellen en kon hij nu nergens terecht. Of we even een goedkoop pension wilden regelen. Daarna hebben we niets meer van hem gehoord. Maar ik ben eigenlijk wel benieuwd of hij Tsjechië tegenwoordig nog in mag. Tsjechen weten net als de Engelsen niet goed raad met de Nederlandse directheid. Maar misschien viel het wel mee en is hij inmiddels ingetrokken bij zo'n heerlijk humeurige cassière. Dat zou een geweldig happy end zijn.

Propagandaposters (2)

2005-11-09T19:53:00.000+01:00

Wij groeten het heldhaftige Cubaanse volk

Wij jonge bouwers van het socialisme vervullen eerlijk onze taken! Doe met ons mee!

Ik dien mijn socialistische vaderland! De vijand komt ons land niet binnen!

Wc-papiercrisis

2005-11-06T11:03:00.000+01:00

Op zaterdagmiddag is het meestal rustig in de supermarkt. Gistermiddag stond er opeens een flinke rij voor de kassa. Alle karretjes hadden dezelfde inhoud: een vijfliterfles water. Rond tweeën kwam er in de hele wijk namelijk geen druppel water meer uit de kraan. Dat was al een tijd niet meer gebeurd. Ieder jaar in de zomer worden de leidingen nagekeken en is er twee dagen geen warm water (buiten Praag vaak twee weken, dat is al minder plezierig). Maar dat wordt dan ruim vantevoren aangekondigd.

Toen ik nog maar kort in Tsjechië was verbaasde ik me erover dat er op de meest onmogelijke momenten geen water was of de stroom uitviel. Op een avond wilde ik naar het theater gaan voor een concert, maar vlak voor aanvang viel de stroom uit en kon iedereen weer gaan. Ook de trams en trolleybussen reden niet meer en door de donkere stad liepen overal grote groepen mensen. Het had wel wat. Ook ik liep mee met de massa. Kaarsen had ik op mijn kamertje in de studentenflat niet in voorraad en dus dook ik om acht uur mijn bed in. In het pikkedonker viel niets te doen.

Uit de verhalen van mensen werd me gauw duidelijk dat dit land ergere tijden had gekend. Daar dacht ik vanmorgen aan terug toen ik las dat er een fabriek voor toiletpapier en aanverwante artikelen is afgebrand in Břeclav. Tijdens het communisme gebeurde dat ook een keer, met verregaande gevolgen. In communistisch Tsjechoslowakije rookten namelijk vooral de fabriekspijpen van de zware industrie. Dat mensen ook artikelen voor dagelijks gebruik nodig hebben was men even vergeten. Na de brand in de fabriek voor wc-papier en maandverband werd er dus een zwaar beroep gedaan op de vindingrijkheid van de bevolking. Krantenpapier en watten boden uitkomst. Tot op de dag van vandaag denken mensen daar met een glimlach aan terug. Maar toch wel prettig dat we na de brand van vandaag gewoon onze toevlucht kunnen nemen tot het wc-papier van de concurrentie. En doorspoelen kan gelukkig ook alweer.

Momentopname: straatveger

2005-11-05T14:45:00.000+01:00

.

Halverwege de jaren negentig woonden we middenin de stad en kwamen daar regelmatig deze fascinerende figuur tegen. Een tijdloze man die het afval opruimt dat de vertegenwoordigers van de moderne consumptiemaatschappij zoal in het oude Praag rondstrooien.

Pinocchio

2005-11-02T10:23:00.000+01:00

Gisteren las ik mijn zoontje een verhaaltje voor over Pinocchio. “Wat een leuk poppetje,” zei hij. Dat riep bij mij een duistere herinnering op aan een allesbehalve leuke naamgenoot van het houten mannetje: de beruchte gay club en pension Pinocchio in de buurt van het Praagse centraal station.

Een jaar of zeven geleden leerde ik een sympathieke jongen kennen die ik hier maar Milan zal noemen. Hij was toen twintig, nog een beetje naief, en werk- en bijna dakloos. Ik bood hem aan om een tijdje bij ons in huis te komen wonen. “Ik moet je wel iets vertellen. Ik ben gay,” zei hij in de veronderstelling dat het dan wel niet door zou gaan. Al vrij snel vond hij nieuw werk – als receptionist bij Pinocchio. Hij maakte erg lange werkdagen, vond ik, soms wel van twintig uur. Ik besloot maar eens poolshoogte te gaan nemen. Nu kom ik niet regelmatig in gay clubs en kan ik dus moeilijk vergelijken, maar hier voelde ik me in ieder geval niet erg op mijn gemak. Terwijl Milan bezig was aan de receptie, keek ik eens in de lectuurhoek. Allemaal pornoblaadjes waar mijn maag niet helemaal tegen bestand was. Milan keek voorzichtig rond of de baas niet in de buurt was en liet me toen wat van het pension zien. Eén van de kamers had veel weg van een slaapzaal in een jeugdherberg. Maar dan voor wat andere gasten. Hier sliepen de prostitués van het centraal station. Soms nog maar dertien of veertien jaar oud. Als ze hier niet zouden slapen, zouden ze tussen de zwervers op het station liggen, vertelde Milan. Dat was dan het enige positieve puntje aan deze louche tent. Maar omdat deze jongens dan toch in het pension sliepen, konden de meest Duitse en Amerikaanse pensiongasten voor een paar kronen met ze doen wat ze blijkbaar niet laten konden. De rillingen lopen alweer over mijn rug.

Na de val van de muur werd Tsjechië, net als de rest van het voormalig Oostblok, een land van ongekende mogelijkheden. Voor het opstarten van een lucratieve business, maar ook voor dit soort activiteiten. Een tijdje geleden kwam Milan weer eens langs. Hij had een leuke vriend en normaal werk. Dat was een hele opluchting. Ook pension Pinocchio heb ik laatst teruggezien, vanuit het raampje van de tram richting Žižkov. Er is dus nog steeds animo voor de diensten van dit verderfelijke etablissement. Voorlopig is Tsjechië haar “lekker goedkoop” imago helaas nog niet kwijt.

Lang leve Stalin!

2005-10-31T12:00:00.000+01:00

Op 1 mei 1955 was er groot feest in Praag. Op die dag vond de onthulling van een gigantisch beeld van Stalin plaats. De grote kameraad uit de Sovjet-Unie zou hoog boven de Moldau voor eeuwig over de stad uitkijken. Eeuwig bleek uiteindelijk maar zeven jaar te duren.

Pavel Urbánek (70) herinnert zich: De bouw van het standbeeld was een enorme gebeurtenis. Het voetstuk was vijftien meter hoog en het beeld zelf bijna zestien. Een knoop op Stalins jas was groter dan een volwassen man! Toen het beeld net af was, zei een vriend tegen me: “Let op mijn woorden – binnen de kortste keren wordt het beeld opgeblazen en komen de brokstukken in de Moldau terecht.” Dat kon ik me toen niet voorstellen, want het communistische regime van de jaren vijftig was taai. Een paar jaar later kreeg hij tot mijn grote verbazing toch gelijk.

Het Stalinmonument kreeg in de volksmond al snel de treffende bijnaam “de rij voor de slagerij”. Dat de Kameraad zijn hand onder de revers van zijn jas had, was ook gemakkelijk uit te leggen: hij had het beeld willen betalen, maar versteende toen hij hoorde hoeveel het kostte (3,5 miljoen euro).

De arme man heeft de onthulling van het standbeeld helaas niet mogen meemaken. Hij overleed in 1953, ruim een jaar nadat men met de bouw was begonnen. Toen na zijn dood de kritiek op zijn gruweldaden toe begon te nemen, besloot men het beeld omver te halen. Ook het Stalinmuseum in de sokkel van het beeld sloot zijn deuren. De ruimte werd voortaan als opslagplaats voor aardappelen gebruikt.

Momentopname: varkens

2005-10-25T20:15:00.000+02:00

.

Dit tafereeltje troffen we aan in het Tsjechische dorp Rovensko in Roemenië. De varkens op de foto doen me nu denken aan een voorval een paar jaar later. Ik zat in een bus op weg naar de Biesbosch met een groep Tsjechen en Nederlanders. De eerste waren dorpsbewoners, de tweede stadsmensen. Tussen een aantal van hen ontspon zich een levendige discussie, maar echt begrijpen deden ze elkaar niet. Of ik even kon tolken. Een dorpsgenoot van de Tsjechen, Josef, zou ook meekomen, maar was thuis gebleven. Wat was er met hem aan de hand? Ze hadden het in het Duits geprobeerd en in het Frans, maar het antwoord leek te onwaarschijnlijk om waar te kunnen zijn. Toch viel ook van het Tsjechisch niets anders te maken: Josefs varken was ziek. Leuk als twee zo compleet verschillende werelden elkaar ontmoeten.

Huwelijksperikelen

2005-10-23T09:19:00.000+02:00

Tsjechische huwelijken zijn vaak niet de meest stevige verbintenissen. Het land verkeert al jaren in de bovenste regionen van de Europese echtscheidings- statistieken. Daar zal een hele serie oorzaken aan ten grondslag liggen. Maar
één daarvan springt vooral in het oog:
veel mensen die elkaar trouw beloven tot de dood hen scheidt, kennen elkaar eigenlijk nauwelijks. In het dorpje Kunštát, waar ik een tijdje gewoond heb, kwam ik erachter hoe de vaak bizarre man- vrouwcombinaties ontstaan.

Het leven op het Tsjechische platteland wordt 's zomers regelmatig opgeluisterd door zábava's, dansfeesten in de openlucht. De jeugd komt dan van heinde en verre toestromen om een plaatselijk bandje de sterren van de hemel te zien spelen en de man achter de biertap handenvol werk te bezorgen. Als de duisternis invalt zie je schaduwen twee aan twee het gebeuren verlaten om een rustiger plekje op te zoeken. Een paar weken later komen de gelegenheidsgeliefden vaak tot de weinig opwekkende ontdekking dat het een vruchtbare nacht geweest is en wordt er inderhaast een trouwerij georganiseerd.

Ook Sonja uit Kunštát ontmoette haar man op een zábava. Ze was pas 16 toen ze een paar maanden na het feest met Pavel in het huwelijksbootje stapte. De wankele basis voor hun gezamenlijke leven brak het paar algauw op. In het dorp begonnen verhalen de ronde te doen over de mishandelingen die de jonge moeder moest doorstaan als haar man weer eens dronken thuis kwam. Zijn wangedrag kostte hem ook zijn baan, wat de situatie thuis niet ten goede kwam. Na zes jaar kwam er een abrupt einde aan alle ellende. Zwaar onder invloed reed Pavel zichzelf en drie vrienden te pletter tegen een boom.

Ik raakte geintigreerd door de huwelijksmarktfunctie van de dansfeesten. Toen ik er voorzichtig navraag naar deed, bleek dat veel echtparen en nog veel meer ex-echtparen in het dorp op deze manier bij elkaar gekomen waren. Ik besloot eens op de plaatselijke gynaecoloog af te stappen om te vragen hoe het dan met anticonceptie zat. Was die tijdens het communisme soms niet verkrijgbaar geweest? “Jawel hoor, de pil was helemaal gratis en gewoon verkrijgbaar.”, vertelde hij me. Toch liep het niet storm in zijn praktijk – voor anticonceptie althans. Wel voor verwijsbriefjes voor een abortus. En vaak moest hij de meestal nog erg jonge meisjes die hem bezochten teleurstellen met het bericht dat het voor een abortus al te laat was.

Zábava betekent betekent behalve dansfeest ook plezier. Maar het lijdt geen twijfel dat veel van de op zábava's ontstane huwelijken niet al te plezierig zijn. Gelukkig zit er dankzij de inmiddels sterk verbeterde sexuele voorlichting verandering in de trend. Hoewel anticonceptie niet meer gratis is, wordt er steeds meer gebruik van gemaakt. Dat scheelt in de toekomst hopelijk heel wat ongelukkige Sonja's.

(De mensen op de foto zijn gelukkig getrouwd en dienen hier slechts ter illustratie!)

Propagandaposters (1)

2005-10-18T17:29:00.000+02:00

Communisten stonden bekend als meesters van de propaganda. En niet alleen de grote jongens in de Sovjet-Unie en China, ook in Tsjechoslowakije konden ze er wat van. Hier de eerste twee voorbeelden.

Amerikaanse agenten komen ons dorp niet door!

Bescherm uw JZD (=collectief landbouwbedrijf) samen met de Staatsveiligheidsdienst tegen de imperialisten uit het Westen!

Deze poster verscheen naar aanleiding van een grootschalige coloradokeverplaag die de aardappeloogst in gevaar dreigde te brengen. De tekst luidt:

Vecht tegen de Amerikaanse kever! Zoek, meld en vernietig de boosdoener!

Fotootjes beneden: Hoe wij vechten tegen de Amerikaanse kever

Karel de bohémien

2005-10-16T12:30:00.000+02:00

Karel uit Zuid-Bohemen is een echte bohémien*. We leerden hem kennen als mede- student van Michal aan de Praagse school voor fotografie. Bij goed weer koos hij 's avonds een onopvallende plek uit in de stad, waar hij zijn slaapzak uitspreidde over een paar platgedrukte kartonnen dozen. 's Winters wist hij altijd wel ergens aan het strenge oog van de portierdames van de Praagse studentenflats te ontsnappen om illegaal bij één van zijn vele vriendinnen te overnachten. Zijn romances hadden meestal meer te maken met het veiligstellen van zijn bestaanszekerheid dan met diepgaande liefde, maar dat namen de dames graag voor lief. Karel was knap, interessant en zijn gitaarspel en zang van betoverende kracht.

De weekenden en vakanties bracht hij door in zijn geboorteplaats Český Krumlov. Niet in het krappe flatje van zijn ouders, maar zoveel mogelijk op de paardenboerderij bij het Krumlovse kasteel. Daar was hij van 's ochtends vroeg tot 's avonds laat bezig met zijn grote passie: paarden. In de winter van 1997, toen het Boheemse land bedekt lag onder een dikke laag sneeuw, stapten we op een zaterdagmorgen in de bus naar Český Krumlov. Geinspireerd door een schoolopdracht om akten te fotograferen, wilde Karel graag naakt op de foto op zijn door de sneeuw galloperende zwarte paard. Dat wilde Michal best voor hem doen. We sliepen in Karels toenmalige onderkomen, het huisje op de volkstuin van zijn ouders. Genietend van de warmte van het knappende vuur in de houtkachel luisterden we naar de liedjes die Karel voor ons zong. Ieder origineel viel bij zijn gedreven zang en gitaarspel in het niet. 's Morgens wasten we ons bij gebrek aan stromend water buiten in de sneeuw, net als Karel zelf dat ook iedere dag deed. Het werd een bijzonder weekend en dat de foto's van Karel op zijn paard later door de docent werden afgedaan als pure kitsch, veranderde daar niets aan.

In de zomer logeerden we met mijn ouders en zussen in het gastengedeelte van de paardenboerderij. Karel was inmiddels verkast naar een plaats nog dichterbij zijn paarden: een door zeeën van brandnetels omgeven oude schuur direct naast de boerderij. Het enige dat hij er had waren zijn onafscheidelijke slaapzak en gitaar. Zijn vriendinnen, die hem altijd bewonderd hadden om zijn onafhankelijke levensstijl, vonden dit toch wel ver gaan. Het verminderde damesbezoek gaf hem in ieder geval meer tijd voor zijn paarden. 's Morgens kwamen we hem altijd al vroeg tegen bij de boerderij, meestal al lopend bezig met zijn ontbijt – een stuk brood en een rauwe ui in de ene en een grote beker melk in de andere hand. Ook mijn zussen raakten behoorlijk van hem onder de indruk.

Nadat hij zijn studie fotografie had afgerond, meldde hij zich voor zijn vervangende dienst bij de plaatselijke straatvegersploeg. Dat leek hem meteen een interessant onderwerp voor een uitgebreide fotoreportage. Helaas kwam daar niet veel van terecht. Zijn baas, die een niet nader te definiëren strafblad had, en collega's, waarvan sommigen zelfs een moord op hun geweten hadden, lieten niet met zich spotten. Zodra Karel zijn fototoestel tevoorschijn haalde maakten ze hem duidelijk dat ze niet van zijn gespioneer gediend waren. Maar ook zonder begeleidend beeldmateriaal waren zijn verhalen boeiend om aan te horen. Jammergenoeg zijn we Karel na zijn diensttijd uit het oog verloren.

Is Karel behalve een echte bohémien ook een typische Tsjech? Tot op zekere hoogte wel. Hij is een extreem voorbeeld van de hier veel voorkomende natuurmensen die met weinig genoegen nemen en iedere kans aangrijpen om de beschaving ver achter zich te laten. Waar Karel erop uit trekt op zijn paard, verkennen deze mensen de heuvels en bergen op urenlange wandelingen. 's Avonds kiezen ze een plek uit om te slapen, stoken een kampvuurtje en amuseren elkaar door het vertellen van verhalen en het zingen van volksliedjes. Hier geen prikkeldraadomheiningen, kampvuurverboden en meer van dat soort beperkingen. In Tsjechië kun je nog echt bohémien zijn. Ook als je Moraviër bent trouwens, of van Slowaakse afkomst, zoals Karel.

*Bohémien: een kunstminnend iemand die een informeel en ongeregeld bestaan leidt (Van Dale Handwoordenboek Hedendaags Nederlands)

Handleiding socialistisch wonen

2005-10-12T10:39:00.000+02:00

Toen Honza en Veronika in de flat van overleden oma trokken, kregen ze de complete inboedel erbij. Oma's huisraad zou niet misstaan in een museum voor communistische woninginrichting, maar als pasgetrouwd stel doe je daar niet moeilijk over. Bovendien vonden ze in een la van het zware donkerbruine wandmeubel een ware schat: een handleiding voor flatbewoners uit 1966, getiteld “Hoe te wonen in flat type T06B”. Voor Honza en Veronika werd het bijna veertig jaar later een pronkstuk om trots aan alle bezoek te tonen. Hier volgen wat fragmenten.

"In deze brochure willen we u een aantal tips geven, opdat u werkelijk tevreden in uw nieuwe flatwoning zult wonen en geen onnodige fouten bij het gebruik ervan zult maken.

U hoeft niet te vrezen dat prefab flatgebouwen minder stevig zijn dan bakstenen gebouwen. Er doen weliswaar vele verhalen de ronde over de zwakke constructie van flatgebouwen, maar dit zijn allemaal leugens.

We willen benadrukken dat men niet een zodanig verwarmingssysteem kan verwachten dat men minimaal gekleed in de flat kan uitrusten zonder het koud te hebben. Dat kan immers zelfs niet bij warm weer, wanneer er niet gestookt wordt in de woning.

Voor schuine daken bedekt met dakpannen is veel hout nodig en voor hoogbouw is dit soort daken niet geschikt. Vooral om deze redenen hebben de flatgebouwen platte daken. Deze zijn echter niet geschikt om vaak overheen te lopen.

De woning voldoet aan de geldende geluidsnormen. Dit wil zeggen dat normale geluiden in de woning zodanig gedempt worden dat zij in de omringende woningen niet als storend worden ervaren."

Mijn zwager, ook een doorgewinterd flatbewoner, weet dat het bij de laatste opmerking om een zetfout gaat en dat de eigenlijke tekst had moeten luiden: "De woning voldoet aan de geldende geluidsnormen. Dit wil zeggen dat normale geluiden in de omringende woningen zo te horen zijn, dat uw buren niet voortdurend bij u op bezoek hoeven te komen als ze willen weten hoe het met u gaat."

Linkerpagina:
Goed en fout opgehangen douchekop

Oranjegekte in Praag

2005-10-08T18:47:00.000+02:00

Vandaag zat er bij de krant een acht pagina's tellende bijlage over de Wedstrijd van het Jaar. Tegen wie er gespeeld moet worden, daar kan geen twijfel over bestaan. De Gouden Stad is veranderd in de Oranje Stad. In de Nederlandse mensenmassa hebben we welgeteld één Tsjechische vlag en één Baroš-shirtje kunnen ontwaren. Twee jaar geleden lagen de verhoudingen in de stad hetzelfde. Maar op het veld hadden de Tsjechen het overwicht: 3-1. Eens zien wie er vanavond het laatst lacht.

Blind autorijden

2005-10-06T11:58:00.000+02:00

Michal behoort tot de laatste generatie die de Tsjechische staat nog als dienstplichtige van nut mocht zijn. Hij deed dit liever niet in uniform en met een geweer in de aanslag en kwam voor de zgn. burgerplicht terecht in een blindenbibliotheek. Het werk hield hem anderhalf jaar van de straat, maar was ondanks het oorverdovende geratel van de brailleprinter slaapverwekkend. Gelukkig deed zich eens in de zoveel tijd een mogelijkheid voor om aan het ongezellige, muffe kantoor te ontsnappen. Blinden- ontmoetingen en vakanties waren een bron van lering en vermaak.

Sterke verhalen waren tijdens de ontmoetingen niet van de lucht. Vooral Pavel Pěkný bleek een vrolijke gast. Hij had altijd een onbedwingbaar verlangen gehad om eens auto te rijden, vertelde hij ons met een grijns. Toen hij op een keer om twee uur 's nachts met vrienden in de auto zat, zag hij zijn kans schoon. Op het rechte stuk weg kon er weinig misgaan en zouden ze niemand tegenkomen. Dat bleek een misrekening, en een forse, want de auto die eraan kwam rijden was van de politie. “Meneer, hoe haalt u het in uw hoofd om achter het stuur te gaan zitten terwijl u blind bent,” zei de agent die hen aanhield. Maar Pavel, die meteen doorhad dat de agent een glaasje teveel ophad, liet zich niet van zijn stuk brengen: “En hoe haalt u het in uw hoofd om dronken uw werk te doen?” Daar had de agent niet van terug.

Niet dat hij zelf verder zo'n brave burger was. Als fervent kroegganger deed hij graag verslag van zijn door alcoholdampen omgeven belevenissen. Pavel had er een hekel aan om afhankelijk van anderen te zijn en sprak vol lof over de voordelen van de Tsjechische horeca. Hier hoefde hij niemand mee te vragen naar de wc, want die zijn in de goedkopere prijsklassen allesbehalve schoon en fris. Afgaand op de stank vond hij er meestal zonder enige moeite zijn weg. Dat deze werkwijze niet geheel zonder gevaar was, ontdekte hij in een kroeg met zelfs voor Tsjechische begrippen extreem vieze toiletten. Gezien de ondraaglijke lucht oordeelde hij een deur te vroeg dat hij op de juiste plaats was aangekomen. In plaats van op de wc kwam hij met een harde klap onderaan de keldertrap terecht.

Ook tijdens een ontmoeting in Lanškroun wilde hij 's avonds een paar pilsjes gaan pakken. Michal bood aan hem na afloop op te halen uit het café, maar dat wuifde Pavel weg als overbodige service. Hij ging samen met Budzák, die weliswaar ook blind was, maar in het stadje woonde en de weg naar Pavels logeeradres zonder problemen zou vinden. Om half één 's nachts werden we opgeschrikt door luid gepraat en gerammel aan een hek buiten. Michal keek uit het raam en zag hoe Pavel en zijn vriend hun uiterste best deden het huis binnen te komen. Maar Budzáks oriënteringsvermogen bleek na een biertje of tien toch niet helemaal betrouwbaar. De heren stonden bij het hek van de nietsvermoedende buren.

Soms werden we paradoxaal genoeg met onze eigen beperkingen geconfronteerd. In de trein op weg naar huis na een ontmoeting deelden we een coupé met twee blinde vrouwen. Eén van hen, Ivona, had iets uit haar tas gehaald en vroeg of we die even terug wilden leggen op het bagagerek. Ze kon natuurlijk niet weten dat we net een tunnel ingereden waren en het aardedonker was geworden in de trein. Op ons “even wachten tot we de tunnel uit zijn” schoot ze in de lach. “Niet te geloven. Het licht hoeft maar even uit te vallen of jullie zijn meteen volledig gedesoriënteerd.”
Nog een geluk dat Michal zichzelf niet chronisch ziek of verminderd toerekeningsvatbaar had laten verklaren om het felbegeerde blauwe boekje te bemachtigen. Dat had ons een hoop interessante ervaringen gekost.

Bang voor de EU

2005-10-03T09:10:00.000+02:00

De Tsjechen waren bang voor de EU. Wat blijft er van ons Tsjech-zijn over als we eenmaal lid zijn, vroeg menigeen zich af. Hier te lande geproduceerde rum mag geen rum meer heten, maar tuzemák, "binnenlander". Goulash die na drie dagen het lekkerst is, moet in restaurants na een dag al het vuilnisvat ingekieperd worden. Traditionele stinkkaasjes uit Olomouc voldoen niet meer aan de normen. Er deden heel wat indianenverhalen de ronde voor Tsjechië op 1 mei 2004 definitief toetrad tot de EU. Het doemscenario van een unie die alles verbiedt wat ook maar enigszins bijdraagt tot een eigen identiteit werd natuurlijk maar gedeeltelijk bewaarheid. Toch durven veel mensen nog steeds niet opgelucht adem te halen.

Een grote baas die je de wet voorschrijft, dat hebben ze hier al een keer meegemaakt. Destijds geen billboards die je “EU ja!” toeschreeuwden, maar meterslange rode spandoeken met opschriften als “met de Sovjet-Unie naar eeuwige tijden”. Ten teken van de oneindige vriendschap tussen de twee landen moesten de Tsjechen op 1 mei verplicht hun huizen versieren met Tsjechische en Russische vlaggetjes en meedoen aan de poppenkast van de 1 meiparade. Tijdens verkiezingen draafde men verplicht op om een stem uit te brengen op de enige, pro-Russische kandidaat. Ook de Praagse metro moest het ontgelden. De brug over de wijk Nusle is bijna bezweken onder het gewicht van de veel te zware Russische metrostellen die er dagelijks doorheen denderden. Dat Tsjechoslowakije zelf in staat was lichte en kwalitatief betere metrostellen te produceren, daar keek de Russische Big Brother voor het gemak maar aan voorbij.

Nee, de Tsjechen zitten niet te wachten op nog meer goed bedoelde bemoeizucht. Zeker niet van een EU waar nieuwe lidstaten op de tweede rang zitten. Dit trotse volkje heeft er genoeg van eeuwig als een achtergebleven Oost-Europees land bestempeld te worden. De verontwaardigde uitspraak “ze denken zeker dat wij honderd jaar op de apen achterlopen” hoor je hier dan ook om de haverklap. Tsjechië wil echt meedoen, net als voor de Tweede Wereldoorlog, toen het land zich kon meten met de meest ontwikkelde mogendheden ter wereld. Bijna zestien jaar na de omwenteling gaat het inderdaad niet slecht met de Tsjechische economie. Het land beschikt over een enorm intellectueel en technisch potentieel. Natuurlijk, de optimistische voorspellingen dat Tsjechië binnen tien jaar Oostenrijk zou inhalen, zijn niet uitgekomen. Maar ga de mensen hier niet vertellen wat wel en niet goed voor ze is. Dat kunnen ze heel goed zelf bedenken.

Bewaard voor het nageslacht

“Op de weg van Lenin naar verdere ontwikkeling van ons socialistische vaderland,” luidt de pakkende tekst op het bord.

Momentopname: pozor vlak

2005-09-30T10:28:00.000+02:00

Behalve het woord pivo, dat met stip op één blijft staan, kennen veel buitenlanders die in Tsjechië zijn geweest ook de woorden pozor vlak. Dat staat op de bordjes bij de spoorwegovergangen en betekent let op, trein. Vroeger stond je vaak minutenlang voor zo'n onbewaakte overgang te wachten voor er een minitreintje met een slakkengangetje voorbij kwam puffen. Maar ze hebben wel wat, die Tsjechische treinen.

Een vriend van Jan Palach

2005-09-27T09:22:00.000+02:00

Kasteelbewaarders zijn een volkje apart. Om het leven op een afgelegen middeleeuwse burcht vol te kunnen houden, moet je ook wel een bijzondere pesoonlijkheid zijn. Via mijn vriend Daniel Staněk leerde ik Jiří Čtrnáct kennen, de beheerder van de Moravische burcht Svojanov. Zijn naam betekent “George Veertien”, maar door vrienden wordt de kasteelheer toepasselijk Jiří Čtrnáctý, “George de Veertiende”, genoemd. Zijn hele voorkomen doet vermoeden dat dit geen gewone man is. Zijn baard is zo mogelijk nog woester dan die van de andere kasteelbewaarders die ik heb ontmoet. Daniel nodigde me regelmatig uit om een bezoekje te brengen aan zijn illustere vriend. Het bier vloeide dan rijkelijk en de verhalen kwamen meestal gauw los. Ook de geschiedenis van Jan Palach kreeg in deze tot de verbeelding sprekende omgeving een nieuwe dimensie voor mij.

Jan Palach was een filosofiestudent, die op 16 januari 1969 geschiedenis schreef door zich op het Praagse Wenceslasplein levend in brand te steken. Hij deed dit uit protest tegen de Russische bezetting van Tsjechoslowakije, die in augustus 1968 een eind gemaakt had aan een democratiseringsproces dat door de Sovjets met argusogen was gevolgd. Tijdens deze zogenaamde Praagse Lente was Jan Palach al actief geweest om een vrijer klimaat in zijn land te bewerkstelligen. Na de inval van de Russen zette hij zijn activiteiten onvermoeid voort, zonder zich te laten afschrikken door de inmiddels weer hard optredende staatsveiligheidsdienst. Tegen het einde van1968 kreeg Palach echter steeds meer de indruk dat de Tsjechen in een apathische toestand begonnen te vervallen. Men leek zich bij de nieuwe maatschappelijke omstandigheden te hebben neergelegd. Om het volk wakker te schudden besloot hij een daad te stellen. Die had voor hem persoonlijk fatale gevolgen: drie dagen nadat hij zichzelf in brand had gestoken, overleed hij aan zijn verwondingen. Zijn begrafenis ontaardde in een voor het Oostblok ongebruikelijke massademonstratie met meer dan tienduizend deelnemers.

Ruim vijfentwintig jaar later vertelt Jiří Čtrnáct op Svojanov over zijn aandeel in dit verhaal. Eind 1968 maakte hij deel uit van een groep van twaalf studenten die ontevreden waren over de uitzichtloze situatie van die tijd. Samen smeedden ze een plan om daar verandering te brengen. Eén van hen zou zich in brand steken om de aandacht van de wereld te trekken. Wie van de twaalf dat zou worden, besloten de studenten aan het toeval over te laten. Het lot viel op Jan Palach. Niet alleen in Tsjechoslowakije zelf, maar ook in het Westen zorgde zijn dood voor de nodige opschudding. De communistische leiding echter was niet te vermurwen en weigerde de vrijheidsidealen van de Praagse Lente nieuw leven in te blazen. Men voelde de hete adem van de almachtige Sovjet-Unie in de nek en wilde geen nieuw hard optreden van deze Big Brother riskeren.

Jiří Čtrnáct, teleurgesteld dat de dood van zijn vriend geen enkel direct effect had, vluchtte naar Frankrijk, waar hij aan de slag ging in de theaterwereld. Na de omwenteling keerde hij terug naar zijn vaderland en kwam terecht op Svojanov. Vanaf zijn burcht volgt hij de ontwikkelingen in het nieuwe Tsjechië op de voet. Zijn beroemde vriend Jan Palach is nog steeds een held voor zijn volk, ook al werd het opbouwen van een post- communistische democratie een proces van vaak pijnlijk vallen en moeizaam weer opstaan. Toch blijft Palachs ideaal van vrijheid voor velen de grote winst van de val van het communisme.

Momentopname: herfst in Moravië

2005-09-25T19:18:00.000+02:00

.

"Neem er nog één!"
Bij Daniels schapenschuur in Louka

Vreemde eenden

2005-09-20T17:36:00.000+02:00

Twee jaar geleden ging ik met een groepje Tsjechen naar Nederland. Voor twee Praagse tienerjongens werd dit hun eerste buitenlandavontuur. We waren de Duitse grens nog niet gepasseerd of vanaf de achterbank van het busje klonken de eerste enthousiaste kreten: "Wat een bijzondere telefooncel!" en "Kijk eens naar die mooi opgeknapte flats!" Ook in Nederland raakten ze niet uitgekeken. Toen we in Rijswijk met wat mensen in de buurt van een vijver stonden, hoorden we de ene broer tegen de andere zeggen: "Wat is dat daar voor een vogel?" We draaiden ons om in de verwachting een exotisch exemplaar te gaan aanschouwen, maar broer Jakub hielp ons uit de droom. "Dat is toch gewoon een eend, man," klonk het minachtend. Praag is geen overdreven waterrijke stad, realiseerde ik me toen. En waar geen water is, hoor je nu eenmaal weinig gekwaak. Vandaag ontdekte ik nog een reden waarom eenden hier een zeldzame soort zijn. Gefeliciteerd met uw vangst, buurman...

Groeten uit China

2005-09-19T16:33:00.000+02:00

Een opmerkelijke reactie op mijn weblog kwam van Elke uit China. De sites van blogspot. com komen spijtig genoeg niet door de Chinese censuur, schrijft ze. Een vriendin van Elke die ook in China werkt wilde ook een blog opstarten om het thuisfront over haar ervaringen te informeren. Daar werd dus een stokje voor gestoken.
Dictaturen worden in dit internettijdperk voor grote uitdagingen gesteld. Lijkt me niet zo eenvoudig om die enorme hoeveelheid informatie die tegenwoordig voor de hele wereld beschikbaar is te monitoren. Arme Chinezen. Nog een geluk voor het voormalig Oostblok dat de censuur hier al in 1989 werd afgeschaft. Dat heeft de communisten hier een hoop rompslomp bespaard.

Op paddenstoelenjacht met een plastic mandje

2005-09-14T19:05:00.000+02:00

Toen ik laatst de supermarkt bij ons om de hoek inliep, wilde ik net als anders een mandje pakken. Van de gebruikelijke hoge stapel bij de ingang was echter geen spoor meer te bekennen. Ik vroeg de toevallig voorbij lopende beveiligingsman wat er aan de hand was. "Ja mevrouwtje, de paddenstoelentijd is aangebroken. Iedereen duikt weer het bos in en heeft iets nodig om z'n paddenstoelen in te doen. In al onze winkels zijn de mandjes in recordtempo verdwenen en de bedrijfsleiding heeft besloten geen nieuwe meer aan te schaffen."

Dus laad ik mijn boodschappen maar onderin de kinderwagen en denk ondertussen na over wat ik zojuist gehoord hebt. Misschien dat mensen het meenemen van zo'n mandje geen stelen vinden. Tijdens het communisme werd de Tsjechische taal een spreekwoord rijker: wie niet steelt, berooft zijn gezin. Niet zo'n wonder, want in de beginjaren van het communisme had de staat de industrie genationaliseerd, de landbouw gecollectiviseerd en bedrijven onteigend, zonder de oorspronkelijke eigenaren daar een redelijke vergoeding tegenover te stellen. En waarom zou je de staat niet bij kleine beetjes vergelden wat hij jouw familie in het groot heeft aangedaan. Je vaders bakkerij afgepakt en jou het vervolgens onmogelijk gemaakt de opleiding van je keuze te volgen, omdat je immers uit een fout, bourgeois gezin kwam. Alles was nu van iedereen en dus van niemand, zoals men placht te zeggen, en dus nam je uit het staatsbedrijf waar je werkte af en toe een stapel papier en wat pennen mee. Op de bouwplaats waar je toch dagelijks langsliep haalde je wat bouwmateriaal dat je toevallig nodig had. En in de staatswinkel zo'n handig mandje.

Maar de tijden zijn veranderd, het communisme is al zestien jaar geleden afgezworen. De mandjes in de supermarkt zijn inmiddels geen staatseigendom meer, maar het bezit van de winkeleigenaar. Sommige mensen hebben dat blijkbaar nog niet helemaal begrepen. Het kan zijn dat ik er veel te zwaar aan til en het in Nederland net zo gaat. Ik ben al te lang weg om nog een reële vergelijking te kunnen maken. Eén ding weet ik wel. Als je iemand het bos uit ziet komen met zo'n plastic mandje vol eekhoorntjesbrood, dan is dat gewoon geen gezicht. Paddenstoelen horen net als dat hier eeuwenlang de gewoonte is geweest in zo'n ouderwets rieten mandje. Daar zal ook de eigenaar van onze buurtsuper het wel mee eens zijn.

Een knoop met een hakenkruis erop

2005-09-13T21:08:00.000+02:00

Het stadje Smržovka in Noord-Bohemen heet in het Duits Morchenstern. Tot aan het einde van de Tweede Wereldoorlog bestond driekwart van de bevolking er uit etnische Duitsers. Eén van hen was Herr Feix, die er in 1911 een grote villa had laten bouwen die deels diende als onderkomen voor zijn glaspersbedrijf. Net als vele anderen in dit traditionele glasmakersgebied hanteerde hij een speciale persmethode om knopen, sieraden en versierselen voor kroonluchters te maken van heldere of gekleurde glasstaven.

In 1946 viel het doek voor zijn onderneming. Samen met de bijna 3 miljoen andere Sudetenduitse inwoners van toenmalig Tsjechoslowakije werd hij het land uitgezet. Alleen degenen die konden aantonen dat zij tijdens de oorlog actief in het verzet waren geweest, mochten blijven.

Het huis van Feix werd in beslag genomen door de staat, die het op amateuristische wijze liet indelen in vier appartementen en verder niet van plan was zich bezig te houden met onderhoud van het monumentale pand. Zo gingen veertig jaren van verwaarlozing voorbij. Na de val van het communisme in 1989 wisselde de ene eigenaar de andere af, maar geen van hen durfde de uitdaging aan het huis grondig op te knappen. In 1999 was van de ooit zo glorieuze villa dan ook niet veel meer over dan een vervallen spookhuis, dat voor een habbekrats te koop werd aangeboden.

Mijn schoonouders werden de nieuwe eigenaars van deze bouwval en begonnen vol enthousiasme aan een groot restauratieavontuur. Gaandeweg begon het huis zijn onvermoede schatten prijs te geven. Onder de half vergane lage linoleum op de bovenverdieping vonden we Sudetenduitse kranten uit de jaren dertig, nog gedrukt in het destijds gebruikte sierlijke gotische schrift. Tijdens het onkruid wieden in de verwilderde tuin stuitten we op ontelbare glazen knopen, armbandjes en glasstaven. De adem stokte ons in de keel toen we op een dag een knoop vonden, dat een duidelijk getuigenis afgaf van de geschiedenis van het huis en zijn oorspronkelijke bewoners. Op de knoop stond een hakenkruis afgebeeld.

Gezien de grootte van het huis besloten mijn schoonouders de bovenste twee verdiepingen als pension in te richten. Eén van de eerste gasten die boekte, was de wat oudere Duitse mevrouw Rieken met haar twee dochters. Als klein meisje had ze in de nabijgelegen stad Jablonec gewoond, vertelde ze, en nu, ruim vijftig jaar na dato, kwam ze voor het eerst terug in haar geboortestreek. Haar dochters hadden haar het verblijf in ons pension cadeau gedaan voor haar verjaardag. Het moet een emotioneel weerzien geweest zijn. Maar de aanblik van Gablonz, zoals de Duitse naam van de stad luidde, moet de vrouw ook ook geschokt hebben. De statige huizen van de voormalige Duitse bevolking hebben de veertig jaar communisme weliswaar overleefd, maar staan er verwaarloosd en kleurloos bij.

Mevrouw Rieken trok na het verplichte vertrek uit Tsjechoslowakije met haar ouders naar Beieren. Jablonec was altijd het centrum van de Boheemse glasindustrie geweest en de Duitse inwoners van de stad probeerden bij elkaar te blijven om deze traditie in hun nieuwe vaderland voort te zetten. De ouders van mevrouw Rieken werden zo de mede-oprichters van het stadje Neu Gablonz in de buurt van München. Ironisch genoeg maken de nazaten van de Sudetenduitsers hier tegenwoordig de ronde glazen merkjes die de Tsjechische škoda-auto's sieren.

De uitdrijving van de Duitsers, gebaseerd op het principe van collectieve schuld, is nog steeds een pijnlijk punt in de Tsjechische geschiedenis. Mensen werden gedwongen binnen 48 uur het land te verlaten en mochten vaak niet meer dan één koffer meenemen. Vaak werd er ruw tegen de vluchtelingen opgetreden, sommigen werden zelfs gedood. Mevrouw Rieken is niet de enige die er ondanks de beladen herinneringen naar verlangde haar geboortegrond terug te zien. Ook meneer Dvorak, de zoon van de vroegere Duitse apotheekhouder in Smržovka, heeft al gelogeerd in het huis dat ooit eigendom was van zijn vaders vroegere stadsgenoot Feix. Wat Herr Feix hier zelf van gevonden zou hebben, zullen we helaas nooit te weten komen.

Tsjechische dorpen in Roemenië

2005-09-13T17:20:00.000+02:00

Terug naar lang vervlogen tijden

In Svatá Helena wassen mensen zich nog met water uit de regenton. De vrouwen staan er 's morgens vroeg op om de koe te melken en dan smakelijke kwarkkoeken te bakken voor het ontbijt. De thee van gekookt regenwater die je erbij krijgt in de typisch Roemeense geëmailleerde bekers heeft een eigen- aardige bijsmaak, maar die spoel je ook in de ochtenduren al makkelijk weg met een glaasje zelfgestookte pruimenbrandewijn. De mensen hier zijn bruin verbrand door het werk op het land, dat nog bewerkt wordt met paard en wagen en alles oplevert wat de dorpelingen voor hun levens- onderhoud nodig hebben. 's Avonds, als iedereen van de akker is teruggekeerd naar het dorp, pakken de mannen hun accordeon om nog even de kroeg in te gaan, waar ze oude volksliedjes zingen en een stevige borrel drinken. Zodra de duisternis invalt zoekt men de behaaglijkheid van de dikke donsveren dekbedden op. De volgende dag begint weer vroeg.

Het duurt niet lang meer of deze nostalgische taferelen zullen zich afspelen binnen de grenzen van de EU, want Svatá Helena ligt in de Roemeense Banaat. Net als nog vier andere schilderachtige Tsjechische dorpjes, die veraf gelegen van de bewoonde wereld verstoken zijn van de gemakken van de moderne consumptie- maatschappij. Als Westerling bekruipt je hier een weemoedig verlangen naar tijden die je kent uit je grootvaders verhalen. Maar ook het beklemmende gevoel dat dit lieflijke oord langzamerhand zal veranderen in een openluchtmuseum, met in een enkel huisje nog een vergeten opaatje of omaatje.

Het beloofde land
De geschiedenis van de Tsjechische dorpen in de Roemeense Banaat gaat terug naar de eerste helft van de negentiende eeuw. Een zekere Magyarli, beheerder van grote bossen aan de Donau in het Oostenrijks-Hongaarse rijk, lokte rond 1820 enkele honderden Tsjechen naar het gebied om als houthakkers aan de slag te gaan. In ruil beloofde hij hen een stuk grond en vrijstelling van belastingheffing en de de destijds 14 jaar durende militaire dienst. Mensen die in Bohemen in armoede hadden geleefd, grepen deze mogelijkheid met beide handen aan. Maar in het beloofde land van Magyarli wachtte de vermoeide reizigers een ontnuchterende werkelijkheid. Het gebied bleek onherbergzaam en de grond niet bijster geschikt voor landbouw. Teruggaan naar Bohemen was echter geen optie en om het thuisfront niet te ongerust te maken schreef men maar liever positieve berichten. Mede daardoor kwam enkele jaren later een tweede immigratiegolf op gang. De Oostenrijkse legerleiding had mensen nodig om het grensgebied te beschermen tegen de Turken aan de overkant van de Donau en deed evenals Magyarli een beroep op noodlijdende gezinnen in Bohemen. In totaal kwamen zo rond de vierduizend Tsjechen naar de Banaat, die in de loop der tijd een aantal dorpen stichtten. Sommige daarvan gingen verloren omdat de drinkwaterbron er opdroogde of men bang was voor overstromingen van de Donau. Een vijftal dorpen heeft de tand des tijds doorstaan en wordt nog steeds vrijwel uitsluitend door Tsjechen bewoond.

Bijna twee eeuwen later

De reis naar de Banaat, over land met de ossenwagen en vanuit Wenen met de boot over de Donau, duurde destijds twee maanden. Hoe comfortabel daarbij vergeleken is onze busreis in april 2001. Maar in de dorpen zelf lijkt de tijd te hebben stilgestaan. In de buurt van het dorp Gernik malen de mannen het graan in zeven kleine watermolens. De paardenkar staat buiten, de goedlachse mannen nemen nog een slok pruimenbrandewijn en groeten ons automatisch met “Dobrý den”. Wie anders dan Tsjechen zouden de wandelroute tussen de Tsjechische dorpen nemen.

We zijn onderweg vanuit het meest afgelegen dorpje Rovensko, dat pas in 1993 van stroom voorzien werd en nog steeds het meest armoedig aandoet. Het plaatselijke schooltje, waar het handjevol kinderen leskrijgt in het Tsjechisch en Roemeens, doet denken aan de verhalen van Ot en Sien. 's Avonds voor vertrek zien we hoe een omaatje met een zeis over de schouder haar varkens over de stoffige dorpsweg naar huis toe jaagt. Onderweg van Rovensko naar Gernik komen we alleen hier en daar een vervallen Roemeens boerenhuis tegen, waar we ons de woest blaffende waakhonden met moeite van het lijf weten te houden.

De wegen tussen en in de dorpen zijn niet geplaveid en veranderen bij regenachtig weer in een enorme modderpoel. Maar de grond die niet bedekt is met asfalt en beton lijkt hier beter te kunnen ademen. De vriendelijk uitziende dorpshuisjes hebben geen badkamer en om te wassen wordt water uit de regenton gebruikt. De wc is een houten huisje achterop het erf, waar het varken in het hok ernaast je vrolijk toeknort. Het zware, maar zeer smakelijke eten wordt gekookt op hout gestookte fornuizen. Hier geen kleurstoffen en conserveringsmiddelen. Alles wat men eet en drinkt is huisgemaakt. En de gastvrije dorpsbewoners laten bezoekers graag meeproeven van hun specialiteiten. Ook Alois en Elisabeta Urbánek, het oudere echtpaar waar wij tien dagen te gast zijn, blijken hartelijke mensen. Avond aan avond vertellen ze ons verhalen over het bijzondere leven dat ze hier leiden en doen ons keer op keer versteld staan door hun grote levenswijsheid.

Na een bezoekje aan de plaatselijke winkel van sinkel, vertelt mevrouw Urbánková ons het curieuze verhaal van Pepsi, de eigenaar. Hoe dit energieke mannetje in het echt heet, weet eigenlijk niemand meer. Vlak na de val van Ceausescu verliet Pepsi zijn geboortedorp, op zoek naar het geluk in Amerika. Hij bracht elf jaar door in New York, waar hij als taxichauffeur werkzaam was. “Daar drinken ze geen water, alleen maar pepsi cola”, vertelde hij bij thuiskomst in Svatá Helena. Mevrouw Urbánková becommentarieert zijn terugkeer met de woorden “Hij wilde terug naar huis omdat hij wereldmoe was.” Een groter contrast dan tussen New York en Svatá Helena lijkt schier onmogelijk, maar zijn heimwee kunnen we ons levendig voorstellen.

Onze angst dat wij het Tsjechisch van de mensen in Helena niet zouden verstaan, bleek ongegrond. Voor taaldeskundigen moeten deze dorpen het paradijs op aarde zijn. Na bijna honderdtachtig jaar klinkt het Tsjechisch van deze mensen nog opvallend zuiver. Woorden die in het hedendaags Tsjechië allang in de vergetelheid zijn geraakt, behoren hier nog tot het dagelijks taalgebruik. De Roemeense intonatie en de recht-voor-zijn-raap uitdrukkingen van de dorpsbewoners maken het taaltje extra smeuig. Voor woorden die destijds niet bestonden, worden Roemeense equivalenten gebruikt, zoals gara voor station (in het Tsjechisch nádraží) en kurent voor stroom in plaats van proud. Ook worden nog veel van de in de negentiende eeuw gebruikelijke germanismen gebruikt, zoals luft, šíf (schip), cuk (trein), ksicht (gezicht) en krchov (kerkhof).

Ter illustratie een voorval uit Svatá Helena, waar een plaatselijk omaatje een jonge Tsjechische bezoeker uit probeert te leggen waar in de Roemeense stad Orsova het station ligt: “Gára je hned naproti portu (přístavu), jak jsou ty šífy, tam už, strejčku, uvidíte ty šíny (koleje), na gáře si koupíte bilet a cukem pojedete až do Temešváru. A dyby ten cuk dlouho nejel, tak to můžete zkusit na okáziji (autostopem).” Een andere “panímáma” biedt haar gast, die zich gaat wassen bij de waskom, een handdoek aan met de woorden: “Vem si pak tuten hadr a utři si ten ksicht.”

Survival in een kopermijn
Ook het Tsjechische woord voor koper, měď, is verdrongen door een verbastering van de Roemeense variant: kupr. Een belangrijk begrip in deze omgeving, want tot voor kort waren vrijwel alle mannelijke inwoners van het dorp werkzaam in de nabijgelegen kopermijn. Meneer Urbánek was ooit begonnen als arbeider in de kolenmijn en eindigde in de kopermijn als beheerder van het magazijn met reserve-onderdelen. Daar hoefde hij zich het vuur niet uit de sloffen te lopen, vertelt hij met een brede grijns, want onderdelen waren er vaker niet dan wel. Net als andere mijnwerkers ging hij op zijn vijfenveertigste met pensioen. Dat leek ons nogal vroeg. Tot een mijnwerker uit het dorp ons uitnodigde om mee ondergronds te gaan. Daar kunnen we maar tot één conclusie komen: iedere mijnwerker die het überhaupt presteert om de pensioen- leeftijd te bereiken is een klasse apart.

De kopermijn van Moldova Noua is alles behalve een officiële toeristische attractie. Josef Pek, die ons meeneemt, heeft zijn baas dan ook niet op de hoogte gesteld van onze excursie. Als we afdalen in de mijn komt ons een zware walm tegemoet, die het ademen bemoeilijkt. Een deel van de ondergrondse treintjes rijdt hier ongelofelijk genoeg op diesel. De motoren zijn slecht afgesteld en het ventilatie- systeem heeft zijn beste tijd duidelijk al achter de rug. Je valt hier van de ene verbazing in de andere. De bovenleiding van de treinen werpt zulke vonken af, dat fotograferen met flits hier een overbodige luxe is. De Tsjechische mijnwerkers die we spreken kunnen er wel om lachen. Ten tijde van Ceausescu werd er een stuk zwaarder aan dit soort zaken getild, leggen ze uit, maar het geld is op en ach, alles went. Er is bovendien een grondige herstructurering van de mijnindustrie op komst, en de mannen zijn dan ook blij überhaupt nog werk te hebben. Dan ga je niet moeilijk doen over wat mindere arbeids- omstandigheden. Als het tijd wordt om terug te gaan, zijn de wagonnen inmiddels volgeladen met gesteente en moeten we plat op de lading gaan liggen. “Beweeg niet teveel”, raadt Pek ons aan, “want wie de bovenleiding raakt, zal zijn mijnavontuur niet kunnen navertellen.” Met de horrorverhalen over ongelukken die hier gebeurd zijn nog vers in het geheugen, doorstaan we de anderhalve kilometer lange tocht met angst en beven. We zijn diep onder de indruk van dit staaltje van Roemeense veiligheidsmaatregelen. Wat er gaat gebeuren als binnenkort de strenge normen van de EU worden losgelaten op het Roemeense mijnwezen, wordt nog een verhaal apart. Maar de vraag is of deze mijn die tijd nog mee zal maken.

Een godvruchtig volk
In het leven van de Tsjechen in de Banaat speelt geloof een belangrijke rol. In Rovensko, Gerník, Eibenthal en Šumice zijn alleen rooms-katholieken, maar in Svatá Helena is ruim eenderde van de bevolking baptist. Dat maakt de verhoudingen tussen de dorpsbewoners er des te interessanter op. Tijdens een wandeling door het dorp knoopt een man een gesprek met ons aan. Als hij hoort dat we bij een baptistisch gezin logeren, krijgt hij op slag medelijden met ons. “Die baptisten kunnen helemaal niet van het leven genieten. Ze zitten steeds maar in de kerk, hebben nooit eens een feestje en drinken doen ze alleen in het geheim.” Mevrouw Urbánková op haar beurt geeft flink af op de katholieken, die volgens haar compleet losgeslagen zijn en een zondig bestaan leiden. Altijd maar feesten en na de mis zitten ze voor de kroeg en drinken zich lam. In beide verhalen zit wel een kern van waarheid. In een katholiek gezin maken we mee hoe moeder de vrouw haar man er flink van langs geeft als hij na de paasmis straalbezopen het huis binnenzwalkt. En de baptistenjeugd blijkt inderdaad op één dag na iedere avond in de kerk door te brengen. Onze eigen meneer Urbánek is in tegenstelling tot zijn katholieke buurman geen kroegganger, maar binnenskamers vloeit de alcohol toch rijkelijk.

Bij de mensen thuis is duidelijk merkbaar hoezeer het geloof hier verweven is met het dagelijks leven. Mevrouw Urbánková had iets gehoord over de mond- en klauwzeer- epidemie in Nederland, waarop ik haar vertel dat sommige boeren na het afmaken van hun veestapel uit pure ellende zelfmoord pleegden. Vol ongeloof staart onze gastvrouw me aan: “Dat kan toch niet waar zijn! God heeft Job ook vreselijk op de proef gesteld, maar die pleegde toch ook geen zelfmoord?” Ze vertelt ons ook dat ze altijd voor een probleem gesteld wordt als Kristina, die vegetariër is, bij hen komt eten. ”Die Kristina neemt helemaal geen vlees in de bek. Ik weet nooit wat ik voor haar moet koken. Staat er soms in de Bijbel geschreven dat je geen vlees mag eten?”

De Tsjechen en hun Roemeense landgenoten
De fris geverfde huisjes van de Tsjechen in de Banaat staan in schril contrast met de vaak slecht onderhouden woningen van de Roemeense medeburgers. De boodschap die de vriendelijk ogende Tsjechische dorpjes uitstralen is duidelijk: hier wonen geen Roemenen! Pardon, Walachiërs – Roemenië als land bestond in de 19e eeuw nog niet en de Tsjechen blijven hun landgenoten koppig en enigszins geringschattend Walachiërs noemen.

Belevenissen met de Roemenen zijn een populair gespreksthema. De fles Becherovka die we voor meneer Urbánek hebben meegebracht uit Praag, wordt enthousiast in ontvangst genomen. “Die kunnen we mooi meenemen als we weer eens naar de dokter moeten. Zonder een fles drank of een groot stuk eigengemaakte kaas krijg je daar niks gedaan.” In de mijnen had Urbanek wel contact met Roemeense collega's, maar zijn vrouw komt alleen met Roemenen in aanraking als ze op zaterdagmorgen haar zelfgemaakte kaas en room verkoopt op de markt in het 10 km verderop gelegen Moldova Noua. Echt rouwig is ze daar niet om. Ze spreekt wat misprijzend over de kinderen van buurvrouw Klepáčková, die allemaal met Walachiërs zijn getrouwd. Maar de familie Klepáček is katholiek, en daar kun je natuurlijk sowieso niet veel goeds van verwachten. Ook al zijn het dan verder beste mensen.

Ook winkeleigenaar Pepsi heeft zo zijn eigen ervaringen met het Walachische volkje. In de winkel is wel een telefoonhokje, maar telefoneren is al een tijdlang niet meer mogelijk. Een Roemeense politieagent had er een gewoonte van gemaakt tijdens zijn bezoeken aan het dorp lange telefoongesprekken te voeren en deze vervolgens niet te betalen. Daar kreeg Pepsi algauw genoeg van en met behulp van zijn dorpsgenoten bedacht hij een manier om de Walachiër te slim af te zijn. Iedere keer als de agent in aantocht was, snelde vlug iemand naar de winkel om Pepsi in te lichten. Die belde daarop snel de telefoon- maatschappij met het verzoek om de lijn tijdelijk af te sluiten. Op de standaardvraag: “Kan ik even een telefoontje plegen?” kreeg de agent dan te horen dat er spijtig genoeg weer eens een telefoonstoring was. Uiteindelijk werd het de winkeleigenaar te lastig en liet hij de telefoon maar helemaal afsluiten.

Terug naar huis
Generaties lang konden de Tsjechen in de Banaat alleen maar dromen van het land van hun voorvaderen, dat in de overlevering afgeschilderd werd als het paradijs op aarde. In 1947 kwam daar kortstondig verandering in. De Tsjechoslowaakse regering, die na de oorlog de Sudetenduitse bevolking het land uitgestuurd had, ronselde mensen om de leeggelopen grensgebieden opnieuw te bevolken. De Tsjechen uit de Banaat leken een geschikte doelgroep. Het inwonertal van de dorpen liep zo in korte tijd met eenderde terug. Mensen die hun hele leven hadden gedroomd van de terugkeer naar hun geliefde Bohemen raakten echter veelal zwaar teleurgesteld. Dat ze in huizen kwamen te wonen waarvan de bewoners met geweld weggedreven waren, hun meubels en meeste andere bezittingen achterlatend, was voor velen maar moeilijk te verwerken.

Na deze eerste uitstroom gingen de Roemeense grenzen voor lange tijd hermetisch op slot. Ceausescu, die zijn eigen mensen met ijzeren hand regeerde, liet de Tsjechische minderheid relatief met rust, maar stond reizen naar Tsjechoslowakije niet toe. Toen eind 1989 ook in Roemenië het doek viel voor het communistisch regime, kwam er een ware volksverhuizing op gang. De leegloop van de Tsjechische dorpen werd mede gestimuleerd door fabrieken als de Praagse bandenproducent Mitas, die dringend om arbeidskrachten verlegen zaten en deze persoonlijk in de dorpen kwamen werven. Praag werd zo voor velen een tijdelijke stop op weg naar de meest gewilde bestemmingsplaatsen Cheb en Žatec, waar na de oorlog al veel Roemeense Tsjechen naartoe getrokken waren.

Ook Karel, de jongste zoon van de familie Urbánek, werkt al jaren in de Praagse bandenfabriek. Geen prettig werk, maar beter dan niets. Hij woont in een onderkomen voor met name buitenlandse werklui, meest Oekraieners en Russen. Tijdens de laatste maaltijd in ons gastgezin horen we opeens een zacht gesnif. Mevrouw Urbánková haalt haar zakdoek tevoorschijn en zegt met tranen in haar ogen: “Hier zitten we dan - het is paasmaandag en we hebben zoveel lekkers te eten en drinken, maar onze Karel, die zit in Praag in dat kleine kamertje van hem en wat eet hij vandaag? Kwam hij maar weer terug”

Toch wil de familie Urbánek zelf ook weg uit Svatá Helena. Het wachten is alleen nog op een verblijfsvergunning voor de oudste zoon, die verstandelijk gehandicapt is. Juist hij is de grootste drijfveer achter hun wens het land te verlaten. Alois jr. spreekt geen Roemeens en zou na het overlijden van zijn ouders in een tehuis terecht komen, waar hem niet veel goeds te wachten zou staan. Zelf heeft hij weinig benul van de naderende veranderingen, maar zijn ouders, die er weliswaar vanuit gaan dat ze in Tsjechië als tweederangsburgers zullen worden behandeld, verheugen zich op de luxe van een doorspoelwc en centrale verwarming. Oud worden is in de Banaat niet makkelijk.

Drie jaar en vele vergeefse pogingen om de nieuwe verblijfsplaats van ons gastgezin op te sporen later. Tot mijn grote verrassing krijgen we met Kerst een brief van meneer Urbánek. Ze wonen al tweeënhalf jaar in Cheb, schrijft hij, en we kunnen ze bereiken op een mobiel nummer of vaste lijn. Denkend aan het lot van de telefooncel in Svatá Helena kan ik een glimlach niet onderdrukken. Op een zaterdag in maart zoeken we ze op in hun kleine flatwoning. Mevrouw Urbánková bekijkt de foto's die we meebrengen steeds opnieuw. Op de foto van het mandoline-orkest uit de baptistenkerk wijst ze aan wie er inmiddels allemaal naar Tsjechië vertrokken zijn. Er is vrijwel niemand overgebleven.

En hoe bevalt het leven in het land waar de Roemeense Tsjechen al die tijd zo naar hebben verlangd? Werk is in Cheb schaars. Meneer Urbánek heeft anderhalf jaar als schoonmaker op het station gewerkt en daar alleen nachtdiensten gedraaid. Nee, dit werk wil eigenlijk niemand doen. Desondanks moest hij weg van de arbeidsinspectie, omdat hij officieel al met pensioen is. Sindsdien hebben al veel jonge mensen zijn baan voor een tijdje uitgeprobeerd en er gauw weer de brui aan gegeven. Bij het station zouden ze meneer Urbánek het liefst direct weer in dienst nemen. Mevrouw Urbánková werkt als schoonmaakster in een restaurant en heeft in ruim twee jaar tijd nog maar twee keer een dag vrij gehad. Ze staat 's morgens om vier uur op en komt rond tienen weer thuis, dag in dag uit, zaterdagen en zondagen inbegrepen. Ik vraag haar hoe ze dat vol kan houden. “Ach, het maakt me niet uit. Hier in de flat zou ik me maar vervelen de hele dag.”

Meneer Urbanek vertrok in de zomer van 2004 naar Roemenië om wat formaliteiten te regelen en verbleef ruim twee maanden in Svatá Helena. Als zijn vrouw niet in Tsjechië was achtergebleven, was hij nooit meer teruggegaan, zegt hij. Ja, natuurlijk was het leven in de Banaat hard, de winters koud en de zomers heet. Natuurlijk was er dat verlangen naar stromend water en cv. Maar de consumptiemaat- schappij die in post-communistisch Tsjechië razendsnel zijn intrede heeft gedaan, heeft zijn schaduwkanten. Waar is er de gemoedelijkheid van het leven in de Banaat, het warme sociale leven, de hechte geloofsgemeenschap. Als meneer Urbánek in Cheb over straat loopt groet niemand hem. En de baptistengemeente die de Roemeense Tsjechen hier hebben opgericht is veel te los, vertelt mevrouw Urbánková. Desondanks heeft zij het in Cheb wel naar haar zin. Haar dochter en schoonzoon en hun twee kinderen, die een paar straten verderop wonen, ziet ze bijna dagelijks. Ook zoon Karel kan ze nu af en toe eens verwennen met een ouderwets stevige maaltijd. En de dagelijkse tocht van 2 kilometer die ze in Svatá Helena moest maken om drinkwater te halen bij de dorpsbron, die mist ze absoluut niet.

Het is een kwestie van tijd tot de laatste inwoners van de vijf dorpen in de Banaat hun biezen pakken om naar Tsjechië of een nabijgelegen Roemeense stad te vertrekken. Als ook de overgebleven ouderen een stille dood zullen sterven, blijven levenloze spookdorpen over. Te afgelegen om interessant te zijn voor Roemenen om zich er te vestigen, te ver weg voor grote aantallen toeristen om er hun vakantie door te brengen. Sommige ontwikkelingen zijn niet tegen te houden, moet je als romantische ziel onder ogen kunnen zien. Maar jammer blijft het.

Het bizarre lot van de stad Most

2005-09-13T17:09:00.000+02:00

De machthebbers van het voormalig Oostblok hebben nooit bekend gestaan om een overdreven liefde voor monumenten en stedelijk schoon. In de 40 jaar communisme werd aan onderhoud weinig tot niets gedaan. Vervallen kastelen werden vaak ingericht als archief, bejaardenhuis of zelfs varkensstal. Vele oude gebouwen hebben het veld moeten ruimen voor hoogstandjes van socialistisch functionalisme. Maar het kon nog veel erger. De oude stad Most, gelegen in Noord-west Tsjechië, werd door de communisten met de grond gelijk gemaakt.

1. Deze stad staat in de weg

Dat de geschiedenis van Most teruggaat tot de dertiende eeuw, is vandaag de dag moeilijk voor te stellen. De stad bestaat vrijwel alleen uit de uniforme hoogbouw, die voor de voormalige Oostbloklanden zo typerend was en is. Wat er met de oude stad gebeurd is, is een ongelofelijk verhaal – zij moest wijken voor de bruinkoolwinning.

De oorspronkelijke stad Most lag op een dertig meter dikke laag bruinkool, een veelgebruikt stookmiddel in socialistisch Tsjechoslowakije. Om de 100 miljoen ton brandstof boven de grond te kunnen krijgen, besloot de Tsjechoslowaaks regering in oktober 1962 tot de afbraak van het oude Most en de bouw van een nieuwe stad enkele honderden meters verderop. Men vergoelijkte dit verlies van een stuk historisch erfgoed door ook de vervallen staat van de stad als argument aan te voeren. De woningvoorraad, openbare gebouwen, riolering en het wegennet waren volgens "deskundigen" zo verwaarloosd, dat restauratie en renovatie duurder zouden zijn dan de bouw van een geheel nieuwe stad.
De historische stadskern werd daarom enkele jaren voor de sloophamer daadwerkelijk toe zou slaan al ontoegankelijk verklaard. Filmproducenten maakten gretig gebruik van de spookstad die zo ontstond en maakten er unieke opnamen voor detectiveseries en de oorlogsfilm All Quiet on the Western Front.

Van de vele architectonisch waardevolle gebouwen overleefde, behalve de burcht Hnevin hoog boven de stad, alleen de van 1517 daterende gothische Maria Hemelvaartkerk. Deze werd in 1975 op ingenieuze wijze verhuisd naar een plaats 850 meter verderop. Aan de rand van het bruinkoolwinningsgebied werd dit monument vlak naast een fabriek neergezet, gescheiden van de stad door een breed veld van spoorlijnen en een grote autoweg. Een eenzame lokatie voor een eenzaam overblijfsel van het oude Most.

De nieuwe stad werd een karakterloos geheel van louter hoogbouw. Samen met de omringende bruinkool- winningsgebieden en grote industriecomplexen biedt het een troosteloze aanblik. Toch concludeert Fröhlichová in een optimistische publicatie over Most uit 1977: "De laatste overblijfselen van de oude mijnstad Most zullen in de komende jaren verdwijnen, maar het leven van de stad zal doorgaan. De mensen die hun thuis overbrachten van het oude naar het nieuwe Most zullen een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van hun stad schrijven en hun werk voor de voorspoed en gelukkige toekomst van hun socialistische geboorteland voortzetten.”

Een deprimerend bezoek
In 1994 stapte ik op een zonnige morgen op de bus van Praag naar Most. Het contrast had niet scherper kunnen zijn. Nog geen anderhalf uur later arriveerde ik in een somber Most, bedekt door een dikke deken van smog. Het enorme verlaten busstation waar ik uitstapte, maakte de deprimerende eerste indruk van de stad compleet. Met gemengde gevoelens waagde ik me aan een wandeling door de uitgestrekte flatwijken, op zoek naar het stadscentrum. Zonder resultaat. Ik besloot daarom de tram naar het nabijgelegen Litvínov te nemen. De halte waar ik opstapte was door kinderen met vrolijk kleuren beschilderd. Al gauw bleek dat de stadsbewoners die dezelfde route iedere ochtend naar hun werk nemen verder weinig opwekkends te zien krijgen onderweg. De aanblik van enorme bruinkoolafgravingen en petrochemische industriecomplexen maakten mijn stemming er niet beter op. Wat een bolwerk van ontmoedigende lelijkheid.

2. Het geluk van de socialistische burger

De leiding van socialistisch Tsjechoslowakije deinsde er niet voor terug een stad van destijds 50.000 inwoners af te breken en weer opnieuw op te bouwen. Een klus die vele miljarden kronen heeft gekost, maar desondanks een succes werd. Gemeten naar Oostblokmaatstaven althans: de opbrengst van de afgegraven bruinkool oversteeg het totaal aan gemaakte kosten met bijna 3 miljard kronen. Dat vele duizenden mensen hier hun thuis voor moesten opgeven, is nooit een serieus punt van aandacht geweest.

Hoe het megaproject destijds aan het volk gepresenteerd werd, wordt me duidelijk als ik de Maria-Hemelvaartkerk binnenloop. Bezoekers krijgen hier een staatsfilm uit 1988 te zien, die haar kijkers een duidelijke boodschap meegeeft: “wij hebben een enorme voorraad bruinkool voor u boven de grond gehaald en u zo werkgelegenheid en een warmgestookt thuis bezorgd. In onze oneindige goedheid hebben wij bovendien deze kerk voor u weten te redden.”

Het zal niemand meer verbazen dat de bewoners van het oude Most niet naar hun mening over de sloop van hun stad is gevraagd. Inspraak was irrelevant, omdat de staat beter dan haar burgers zelf wist wat goed is voor de socialistische mens. Ja, met deze alvoorzienende verzorgingsstaat mocht men zich gelukkig prijzen.

Verhuizen naar konijnenhokken
Nieuwsgierig geworden naar de ervaringen van de doorsnee Mostenaar, bracht ik in de zomer van 1994 opnieuw een bezoek aan de stad. Ik sprak er met een aantal mensen dat de vernietiging van de stad aan den lijve had ondervonden.

Mevrouw Hana P. vertelt: “We zijn ooit in Most komen wonen omdat we hier zonder problemen een woning konden krijgen. Omdat het gebied door de bruinkool en industrie van groot economisch belang was, investeerde de staat veel in woningbouw. Over de afbraak van de oude stad was toen al beslist. Dat was geruisloos gegaan, want er waren maar heel weinig mensen die iets tegen de beslissingen van de communisten in durfden te brengen. Wie protesteerde werd opgesloten of werd ontslagen en kon dan alleen nog minderwaardig werk doen."

Haar man Pavel voegt daaraan toe: "Toen we hier kwamen wonen was er vlakbij een mooi park met grote oude bomen en een leuk restaurantje in het midden. De communisten vonden het helaas niet nodig dat daar een park was, dus zetten ze op die plaats afschuwelijke flats en een lelijk cultureel centrum neer. Het milieu en stedelijk schoon, daar was niemand in geinteresseerd."

Milada P. schetst de sloop van de stad vanuit een andere invalshoek. “In 1962 verhuisde ik met mijn man naar Most, waar we als arts beiden werk kregen. Het inwonertal van de stad groeide indertijd erg snel, omdat er zoveel werkgelegenheid was. Most van oorsprong een typische Sudetenstad met voornamelijk Duitse bevolking. Na de Tweede Wereldoorlog waren alle Duitsers het land uitge-stuurd en had de staat er alles aan gedaan om nieuwe mensen naar de stad te lokken. Toen besloten werd het oude Most af te breken, ging dan ook niemand daar tegenin, omdat de meeste mensen er nog maar kort woonden en niet echt een emotionele band met de stad hadden. Ik heb me er ook niet druk over gemaakt, omdat ik al van de afbraakplannen wist toen we er kwamen wonen. Zelf kwamen we in één van de eerste, toen nog vrij lage flats terecht.
Mensen die er wel moeite mee hadden, hadden sowieso geen schijn van kans gehad met protest, want bruinkool ging vóór alles. Het leverde natuurlijk ook veel werkgelegenheid op. Aantrekkelijk werk was het niet, maar tijdens het communisme genoten arbeiders en vooral mijnwerkers alle mogelijke voordelen. Ze verdienden meer dan wij als arts en konden op hun 45e al met pensioen. Ook de stadsbewoners die niet in de mijnbouw werkten hadden het niet slecht. De regering was zich er terdege van bewust dat het door de bruinkool en industrie sterk vervuilde gebied geen ideale leefomgeving vormde. Daarom hadden alle inwoners recht op een jaarlijkse “stabiliseringstoelage” van ongeveer 2000 kronen. Dat was in die tijd veel geld. Wij noemden dat voor de grap begrafenisgeld. De levensverwachting lag er inderdaad ook een stuk lager dan in de rest van het land. Verder kregen kinderen op school gratis gezonde tussendoortjes als yoghurt en sinaasappels en konden vaker op schoolkamp in een gezonde omgeving en voor weinig geld op vakantie naar zee.”

Dat niet iedereen even rouwig was om de verhuizing, blijkt ook uit het verhaal van Jana K.: "In het oude Most werd sinds de communisten in 1948 aan de macht waren gekomen niets meer aan onderhoud gedaan. De stad verkeerde in abominabele staat. Om sommige bouwvallen stonden grote hekken om te voorkomen dat men er naar binnen zou gaan. Veel mensen waren daarom blij dat ze een nieuwe woning met centrale verwarming en altijd warm water kregen. Wat de verhuizing van de stad daadwerkelijk inhield, daar werd men zich pas later van bewust."

In de communistische tijd werden in Tsjechoslowakije vrijwel alleen flats gebouwd, door de Tsjechen spottend konijnenhokken genoemd. Ook de inwoners van Most mochten nu proeven van de nadelen die deze woonvorm met zich meebrengt.

Marcela J.: "In de flats wonen veel mensen dicht bij elkaar, maar de sociale afstand tussen mensen is heel groot. Ik kom uit één van de twintig omliggende dorpen die ook moesten wijken voor de bruinkool. Iedereen kende elkaar daar en dat mis ik hier enorm. Ik groet de buren hier wel, maar ze antwoorden niet. Niet eens uit onvriendelijkheid, maar gewoon omdat ze geen reden hebben om iets terug te zeggen."

Men moest ook wennen aan de uniformiteit van de nieuwe woonomgeving. "De flats zijn grijs en lelijk. Het lag wel in de planning om ze kleuren te geven en zo wat onderscheid aan te brengen, maar dat ging niet door. Nu verdwaal je in die zee van hoogbouw. De ene kant van de straat is het spiegelbeeld van de andere. Het enige verschil zit in de huisnummers."

3. Kinderen van het nieuwe Most

De gewonnen bruinkool is inmiddels allang opgestookt, maar de treurige herinnering aan het oude Most leeft nog in velen voort. Jaroslav Cervenka, geboren in het nieuwe Most, schrijft in zijn scriptie over de afbraak van de oude stad: “Qua woonomstandigheden ging men er weliswaar op vooruit, maar dat woog niet op tegen de schade die elders werd aangericht. Mensen werden met geweld weggerukt uit de omgeving waar ze opgegroeid waren, werkten en hun sociale contacten hadden. De inwoners van het nieuwe Most hebben daarom nauwelijks een band met hun stad.”

Ook Petr L. is een kind van het nieuwe Most. “Ik voel een sterke band met het oude Most. Jammergenoeg heb ik nooit door haar straten kunnen wandelen, behalve dan in mijn dromen en fantasieen. Wat voorgoed verdwenen is, komt nooit meer terug.”

Martin S. is opgegroeid in de villawijk van het oude Most. “Op een dag kwamen die verdomde communisten om ons weg te jagen en ons huis op te blazen. Omdat we niet in de lelijke nieuwe flatstad wilden wonen, verhuisden we naar een klein huisje in het dorpje Lipetín. Toen we daar een jaar woonden werd ook dit dorp met de grond gelijk gemaakt en werden we opnieuw gedwongen te verhuizen. Uiteindelijk zijn we in Litvínov terecht gekomen.”

Een andere kijk op de stad
Een aantal jaar geleden boden mijn man en ik een jongen uit Most aan om een tijdje bij ons in huis te komen wonen. Dat leverde mij een geheel nieuwe kijk op het leven in Most op. Martin had daarvoor in Zizkov, een typisch Praagse volksbuurt gewoond, en was zielsgelukkig dat hij bij ons weer in een flat terecht kwam. "Eindelijk voel ik me weer thuis."

Toen ik in 1999 zijn familie in Most bezocht, viel het me op hoezeer de mensen die ik ontmoette een band met hun stad hadden. Trots op beroemde stadgenoten als zangeres Ilona Csakova, wereldberoemd fotomodel Eva Herzigova en bekende ijshockeyspelers stak men niet onder stoelen of banken. Ook het sociale leven van deze mensen was veel levendiger dan ik had verwacht. Zelfs in een stad als deze zijn mensen dus in staat een opgewekt leven te leiden. Maar dat is de Tsjechen misschien ook wel eigen. Ze zeggen vaak met de nodige zelfspot dat zij meesters zijn in het zich aanpassen aan veranderende omstandigheden. Of men nu de wet voorgeschreven kreeg door de Habsburgers, fascisten of communisten, altijd wist men zich wel een weg te vinden om toch een relatief normaal bestaan op te bouwen.

De flats was het inmiddels wel aan te zien dat ze destijds in recordtempo uit de grond waren gestampt. Zowel van binnen als van buiten waren ze onderhand hoognodig aan een uitgebreide opknapbeurt toe. De omgeving daarentegen was er erg op vooruit gegaan. De openbare ruimte tussen de flats was al een stuk groener en minder kaal. Maar de grootste verrassing wachtte me toen ik een kijkje bij de beroemde kerk ging nemen. Waar vlakbij nog niet al te lang geleden het uitgestrekte maanlandschap van bruinkoolafgravingen begon, ontwaarde ik nu een parkachtig gebied met frisse nieuwe aanplant van gras en boompjes. Most begon zich in mijn ogen langzaam maar zeker te ontpoppen tot een stad met een menselijk gezicht.

Een nieuwe beproeving
Het zou echter voorbarig zijn om nu over te lopen van optimisme. Na de omwenteling van 1989 werd Most opnieuw zwaar getroffen. Ditmaal door een tijdens het communisme onbekend fenomeen: werkloosheid. Op het moment bedraagt deze ruim twintig procent. De oorzaak ligt voor de hand. Bruinkool is als onpraktisch en sterk vervuilend stookmiddel uit de mode geraakt en ook veel van de industrie uit de omgeving van de stad is sterk op zijn retour. De weinige buitenlandse bedrijven die de regio aan heeft weten te trekken, maken graag gebruik van de situatie en bieden minimale lonen aan. Er zijn immers werkzoekenden genoeg.

Steeds meer bewoners besluiten dan ook hun stad de rug toe te keren en zich te vestigen op plaatsen die meer werkgelegenheid en een aangenamere leefomgeving bieden. De verwachting is dat deze trend zich in de toekomst in versterkte mate door zal zetten.

Most anno 2005
Voor het eerst in zes jaar ga ik terug naar Most. Als we de eerste flats ontwaren tegen de achtergrond van het schitterende Ertsgebergte, geven die nog steeds een even misplaatste indruk. Maar we komen dichterbij en zien dat her en der opgeknapte flatgebouwen de stad al een wat fleuriger aanzien geven.We rijden langs de industriecomplexen, die nog altijd even lelijk zijn. Maar de stoffen die ze de lucht instoten zijn al een stuk minder schadelijk dan nog maar een paar jaar geleden. Even verderop staat nog steeds zo'n kolossale machine waar de bruinkool mee uit de grond werd gehaald. Een wegroestende herinnering aan een bruin verleden, want dienst doet hij niet meer. Rondom het gevaarte ligt nog een klein stukje van het ooit zo luguber aandoende maanlandschap. Maar ook dat zal binnen afzienbare tijd gerecultiveerd worden en deel uit gaan maken van een uitgestrekt natuurgebied met nieuwe wijnaanplant, meren, wandel-, fiets- en ruiterpaden.

En de Maria Hemelvaartkerk? Die staat nog steeds buiten de stad, dat wel. Maar zij wekt niet meer de indruk hier maar neergeplant te zijn bij gebrek aan een betere lokatie. Op een terrasje naast de kerk nemen we de omgeving in ons op. Mooie nieuwe bestrating. Onlangs gerestaureerde beelden. Frisse groenaanplant. Een leuke speelplaats voor kinderen. Het is een oase van rust en ontspanning geworden.

Natuurlijk, de stad gaat nog steeds gebukt onder de last van haar verleden. Maar het stadsbestuur stelt alles in het werk om Most tot een leefbaar oord te maken. Het meest indrukwekkende project moet nog gerealiseerd worden. Geinspireerd door het miniatuurpark Klein-Erzgebirge in het nabijgelegen Duitse Oederan, heeft men het plan opgevat om de oude stad Most in het klein te herbouwen. De lokatie voor dit park had men niet symbolischer kunnen kiezen. Mini-Most moet verrijzen op de plaats waar de bruinkool inmiddels gedelfd is, in de nabijheid van de verplaatste kerk.

Misschien dat dit projekt ook iets van de heimwee van Petr L. weg kan nemen. “Ik ben bang dat er wel wat tranen zullen vloeien als ik het schaalmodel van de oude stad voor het eerst ga bekijken. Wat verheug ik me op het moment dat we ons geliefde oude Most eindelijk weer terug zullen zien.”

Foto's uit Most van augustus 2005 staan op: www.diorama.cz/most