Tsjechië met volle teugen

In 1994 was ik regelmatig te vinden in de Brno'se flatwijk Vinohrady. Ik sprak er met bewoners over het thema van mijn afstudeeronderzoek: het leven in een communistische flatwijk. Hoewel ik de steekproefsgewijs gekozen respondenten altijd eerst een brief met nadere uitleg in de bus deed, was men altijd zeer terughoudend als ik langskwam om een concrete afspraak te maken. Toch zeiden weinig mensen echt nee. Mijn Nederlandse begeleider, zelf een fervent buurtonderzoeker, zag groen en geel van jaloezie toen hij mijn responspercentage zag, maar dat terzijde.

Tijdens de eigenlijke gesprekken was het ijs meestal snel gebroken. Een nog ietwat verlegen en niet bepaald perfect Tsjechisch sprekend meisje vertellen over het communisme vond men zichtbaar een aangename bezigheid. Een gezellig gezin met twee kleine kinderen besloot me na het gesprek in te wijden in de Tsjechische cultuur door me mijn eerste Tsjechische film te laten zien. Een andere buurtbewoner, die tijdens zijn werk op Cuba een twintig jaar jongere schone aan de haak geslagen had, vertrouwde me toe dat het leven met zo'n temperamentvolle echtgenote niet altijd even eenvoudig is. En een mevrouw uit protestantse en overtuigd anti-communistische kringen bezorgde me kippenvel door te vertellen hoe haar man in de nadagen van het oude regime was doodgereden door een auto van de Staatsveiligheidsdienst. Soms aangrijpend, soms grappig, bijna altijd interessant, de ontmoetingen waren iedere keer weer verrassend.

Eén van de laatste bezoeken was allesbehalve leuk of interessant. De respondent in kwestie was een alleenstaande man die, toen ik een afspraak kwam maken, alleen gekleed in onderbroek de deur opendeed. Toeval, dacht ik toen. Maar toen ik op de overeengekomen dag langskwam, trof ik hem aan in dezelfde outfit. Niet moeilijk doen, volgens de steekproef móet je hem spreken, gewoon naar binnen gaan, sprak ik mezelf in gedachten vermanend toe. Dom, dom, dom. Ik trad binnen in een slecht verlicht rokershol dat al in tijden niet meer gelucht was. Uit mijn respondent was geen zinnig antwoord te krijgen, die was duidelijk geinteresseerd in andere zaken. Hij nam plaats op dezelfde bank als ik en schoof steeds dichter naar me toe. Zijn lelijke, loenzende ogen keken me veelbetekenend aan. Plichtsgetrouw probeerde ik zo goed en zo kwaad als dat ging mijn vragen af te werken en was opgelucht toen dat eindelijk gedaan was. Tot ik me realiseerde dat het nu wel eens echt vervelend kon gaan worden. Wat als hij me niet laat gaan? Trillend op mijn benen liep ik richting het halletje. Nu zal hij wel toeslaan, dacht ik met de dood voor ogen. Maar het ongelofelijke gebeurde: hij deed, zeer teleurgesteld, dat wel, de deur open en ik kon gaan. Pas in de trolleybus op weg naar huis durfde ik weer rustig adem te halen. Opwindend vak, die sociologie.