Tuesday, February 28, 2006

 

Buren


Een tijdje geleden leerde ik een Neder- landse journalist kennen die eens een jaartje Tsjechië wilde proberen. Voor zijn schrijfactiviteiten is contact met de bevolking onontbeerlijk en dus besloot hij zich naar goed Nederlands gebruik voor te stellen aan zijn nieuwe buren. In zijn nog verre van volmaakte Tsjechisch vertelde R. dat hij nieuw was in het pand en men hem voortaan in de lift of gang kon tegenkomen. De reacties waren verrassend. De meeste buren keken nogal verbaasd op van zijn initiatief en twee van hen gooiden de deur zelfs voor zijn neus dicht. Eén buurman nodigde hem uit om verder te komen voor een biertje. Een Amerikaan.

Toen ik zelf pas in Praag was, trok ik in de flat van een Tsjechisch-Nederlands echtpaar dat voor een paar jaar naar het buitenland ging. Hana stelde voor even langs de buren te gaan waar ze het hechtste contact mee hadden. We belden aan, schudden elkaar de hand en dat was het. Ik vroeg de naam van de onderbuurvrouw, die ik op slag weer vergeten was, nog even na bij Hana. “O, geen flauw benul”, was haar korte antwoord. Mijn mond viel nog net niet open van verbazing.

In de flat waar we nu wonen ligt het gelukkig wat anders. De bewoners vormen een vereniging van eigenaren en hebben zo een gezamenlijk belang. Desondanks blijft het contact vrijwel altijd beperkt tot een praatje op de gang of bij de zandbak. Er komt weleens een buurvrouw een pot honing of zelf ingemaakte rode bieten brengen en er belt af en toe iemand aan om Michal om advies te vragen op computergebied. De drempel stapt men echter zelden over, bang om een soort heiligschennis te plegen.

Op zich is die krampachtige privacy-bescherming wel te begrijpen. In een samenleving waar je trouw aan de socialistische staat nauwlettend in de gaten werd gehouden, was een zekere achterdocht ten opzichte van vreemden wel op zijn plaats. De meeste Tsjechen richtten zich dan ook primair op hun familiekring en vrienden. Toch kijk je als Nederlander even vreemd op als zo'n deur voor je neus wordt dichtgeknald. Het doet je weer beseffen dat cultuurverschillen verklaren niet zo'n kunst is, maar ze kunnen accepteren des te meer.

Wednesday, February 22, 2006

 

Aleš Valenta drinkt een biertje



Michals tijdelijke werkgever Aleš Vegricht lijkt wel wat op de Tsjechische freestyle skiër Aleš Valenta, die in Salt Lake City goud won bij de zogenaamde aerials. Eergisteravond, een paar uur nadat Valenta was blijven steken in de kwalificatie, ging Aleš Vegricht na het werk een biertje drinken in zijn stamkroeg.

Hij voelde zich er wat ongemakkelijk onder de blikken van twee meisjes, die hem ongegeneerd aan zaten te staren. Tot één van hen naar hem toe kwam: "Weet je dat je enorm op Aleš Valenta lijkt?" "Nogal logisch," antwoordde Aleš, "ik bén Aleš Valenta." "En zit je niet meer op de Olympische Spelen dan?" "Nee joh, die sprongen gingen mis vandaag, dus ik dacht, ik ga meteen terug naar Praag en drink een biertje." De meisjes zaten hem nog wat ongelovig aankijken, toen de serveerster langskwam. Niet vermoedend waarover zojuist gepraat was aan de tafel vroeg ze haar stamgast: "Nog een biertje, Aleš?" De meisjes keken hem nu vol bewondering aan en Aleš' avond was helemaal gemaakt. In de donkere dagen die hij doormaakte vanwege de tegenvallende prestaties van de Tsjechische ijshockeyers was dat heel wat.

Foto's: boven skispringer Aleš Valenta, onder parachutespringer Aleš Vegricht

Wednesday, February 15, 2006

 

Spoorloos (2)

Op zaterdag doe ik Yasin's verhaal samen met een brief op de bus in de verwachting dat deze meneer Šimonovský hem op maandag vindt. Dinsdagmorgen word ik gebeld: Lenka Šimonovská. Ik ben met stomheid geslagen. Ze wil direct langskomen. Gauw een mail naar Yasin, die het bijna niet kan geloven. Nog geen uur later zit Lenka tegenover me aan tafel en vertelt haar verhaal over een leven dat van jongsaf aan van tegenslagen aan elkaar hing. Ook na haar terugkeer uit Nederland hield het niet op – opvanghuis voor moeders en kinderen, kortstondig huwelijk vanwege een nieuwe zwangerschap, moeilijke financiële situatie. En toch verdwijnt de glimlach niet van haar gezicht. We schrijven Yasin in een mail over zijn dochtertje, dat Lenka altijd openlijk over haar afkomst heeft verteld en waar ze regelmatig babyfoto's mee bekijkt waar ook Yasin opstaat. Bij het afscheid geeft Lenka me een foto die ik scan en Yasin per mail opstuur. Hij is erg onder de indruk van zijn al bijna zesjarige prinsesje. 's Avonds belt hij Lenka op en krijgt ook zijn dochtertje aan de telefoon. Omdat hij niet veel meer dan hoi tegen haar kan zeggen neemt hij zich voor wat Tsjechisch te gaan leren.

Twee weken later treffen mijn man en ik Yasin in Groningen. Het klikt meteen en we hebben veel te bepraten. Lenka heeft er inmiddels mee ingestemd dat Yasin haar komt opzoeken en we spreken af dat hij dan bij ons komt logeren. Ook bedenken we een manier om Lenka iedere maand van een vast bedrag te voorzien. Yasin heeft zijn familie nog niets verteld. Hij is nog steeds overrompeld door wat er in korte tijd allemaal is gebeurd en wil alles eerst rustig zelf verwerken.

Het verhaal van Yasin en Lenka is een bewonderenswaardig voorbeeld van twee mensen die de moed hadden om ondanks alle tegenslag weer contact te zoeken. En van een klein meisje dat niet meer zal opgroeien met het idee dat haar vader haar willens en wetens in de steek heeft gelaten. En ook een klein beetje het verhaal van een gelukkige amateur-detective.

Tuesday, February 14, 2006

 

Spoorloos (1)

Mijn eerste kennismaking met het verhaal van Yasin bezorgt me een brok in mijn keel. In 1998 leert hij de nog erg jonge Lenka Šimonovská kennen die illegaal met haar moeder in Nederland verblijft. De twee worden verliefd en na een jaar raakt Lenka zwanger. Haar moeder is inmiddels een Duitser tegen het lijf gelopen en laat Lenka aan haar lot over. Yasin's Turkse ouders op hun beurt zijn fel tegen de relatie van hun zoon gekant en doen er alles aan om de twee uit elkaar te drijven. Dat is echter niet het enige obstakel op hun weg. Vanwege Lenka's illegale status is doktersbezoek tijdens de zwangerschap uitgesloten en moeten ze een smoes verzinnen om in het ziekenhuis toegelaten te worden voor de bevalling. De torenhoge rekening die Yasin vervolgens gepresenteerd krijgt, maakt dat hij zich zwaar in de schulden moet steken. Het lijkt een uitzichtloze situatie en Yasin vindt geen oplossing. Lenka's paspoort is inmiddels bijna verlopen en ze besluit met hun 4 maanden oude dochtertje naar Tsjechië te vertrekken. Het duurt erg lang voor ze uiteindelijk een nieuw paspoort krijgt en ze keert niet meer naar Nederland terug. Yasin gaat onder druk van zijn ouders voor een tijdje naar het buitenland. Als hij weer thuiskomt ontdekt hij tot zijn ontzetting dat zijn ouders alles wat met Lenka te maken had vernietigd of weggegooid hebben.

Yasin begint een wanhopige zoektocht naar zijn vriendin en dochtertje. Alles wat hij heeft zijn haar naam en de wetenschap dat ze uit de omgeving van Praag komt. Hij gaat een aantal keren naar Tsjechië toe, spit telefoonboeken door, probeert het via de radio, vangt bot bij instanties. Na vier jaar vergeefs zoeken ontdekt hij het Nederlands Tsjechisch forum op internet, waar ik op een donderdag zijn wanhopige oproep lees. Ik wil hem helpen door zijn verhaal op een veelgelezen Tsjechische gezinssite te zetten en Yasin stuurt me per e-mail zijn hele relaas. Veel aanknopingspunten zijn er niet. Ik vraag naar aanvullende informatie, namen van haar ouders en eventuele broertjes of zusjes. De naam van haar vader blijkt een vrij weinig voorkomende te zijn. Voor ik het verhaal op de site zet kijk ik voor de zekerheid toch nog even in het telefoonboek. Rond Praag is er niemand met de naam Antonín Šimonovský. In Praag woont er één, twee straten bij ons vandaan. Dat zou toch al te toevallig zijn.

Foto: woont Lenka's vader hier? (wordt vervolgd)

Wednesday, February 08, 2006

 

Kinderen in Kladno

(vrij vervolg op Leven met HIV)

Van de twintig leerlingen was ruim driekwart zigeuner. Veel van hun ouders zijn zo goed als analfabeet, vertelde de lerares. Eén van de meisjes was op haar twaalfde door drie mannen verkracht en alleen in het bos achtergelaten, de veertienjarige Livie werkte al een tijdje in de prostitutie. De paar blanke kinderen in de klas maakten een al even verwaarloosde indruk als hun donkere klasgenootjes. Dat was het sombere beeld dat we aantroffen op een LOM-school in Kladno, een verpauperende industriestad even ten westen van Praag.

Vladimír, zelf even donker als de meeste van zijn toehoorders, kwam dit schijnbare zootje ongeregeld vertellen over HIV en aids. Van HIV hadden veel van de kinderen nog nooit gehoord en ook het woord condoom was hun onbekend. Gelukkig kende Vladimír de term die op straat meestal gebezigd wordt. Vladimír dwong respect af bij zijn publiek en probeerde hen zoveel mogelijk actief mee te laten denken. Hun interesse wekken voor algemene zaken (hoe kun je besmet raken, hoe juist niet) bleek echter een bovenmenselijke opgave. Maar toen Vladimír vertelde dat hij zelf HIV-positief is, sloeg zijn publiek om als een blad aan een boom. Eén van de meisjes had kort daarvoor verklaard niets te voelen bij de afbeelding van een terminale aidspatiënt. “Het is toch maar een foto?” Nu was ze één en al oor. Hoe hij besmet was geraakt, of hij echt dood gaat, en wanneer dan, of hij niet bang is, of hij pijn heeft. De vragen brandden los en Vladimír antwoordde op een openhartige manier.

Toen de bel ging bleef een groepje jongens bij ons in de buurt staan. Ze wisten niet eens zo goed meer wat ze moesten vragen, maar ze wilden nog niet weg. Later op de gang zei een stoere zigeunerjongen tegen me: “Ik zal nu heel goed oppassen, mevrouw. Kunt u me nog één keer vertellen hoe je ook alweer besmet kunt raken?” En een andere jongen riep tegen Vladimír: “Heel erg bedankt! En beterschap!” Hij was duidelijk ontdaan door het antwoord dat beter worden er niet in zit. Toen we weer richting bushalte liepen, zwaaide Livie vanuit het raam naar ons: “Ahoooj! En bedankt!” Hopelijk was ook bij haar de boodschap overgekomen. Prostitutie bedrijven op je veertiende is al erg genoeg, HIV oplopen helemaal. We praatten na over de hartverwarmende reacties van de kinderen. Blijkbaar zat er heel wat meer in ze dan je op het eerste gezicht zou vermoeden. Maar dat stemde ons tegelijk somber, want de kans dat ze echt wat van hun leven zullen kunnen maken, is erg klein.

Friday, February 03, 2006

 

Tsjechische meisjesdroom

Het lijkt de ultieme droom van veel Tsjechische meisjes: een West-Europese of Amerikaanse man aan de haak slaan en een nieuw leven beginnen in een land waar het gras groener is. Michal heeft al tientallen keren de huwelijksdag van zulke paren vastgelegd, altijd een knappe Tsjechische meid met een gegoede Amerikaan, Italiaan, Zwitser of Nederlander. Šárka, bij wie ik onlangs logeerde in Engeland, was een beetje een ander geval dan de doorsnee bruid. Niet meer de jongste, al twee huwelijken achter de rug, de eerste huwelijksjaren met haar Engelsman in Tsjechië gewoond.

“Het huwelijk met David was het enige waar ik niet zwanger aan begon”, zei Šárka. “Kijk eens hoe knap en slank we allebei waren.” Sinds vier jaar woont het stel in Brighton. Een leuke plaats aan zee met een lekker klimaat, maar wat koop je daarvoor als je je vrienden mist en geen geschikt werk kunt vinden. Šárka is in de tijd dat ze in Engeland is dertig kilo aangekomen en haar uitspraak “Ik ben dik, maar gelukkig” komt niet erg overtuigend over. Psychisch was ze nooit erg sterk, maar in Engeland sloegen de depressies in alle hevigheid toe. Vriendin M. brengt regelmatig via via geregelde antidepressiva mee vanuit Tsjechië. Daar mag Šárka's Engelse arts niets van weten, want dan kan ze zijn slaaptabletten wel vergeten.

De avonden hadden tijdens ons bezoek een standaard verloop. Terwijl Šárka's 12-jarige dochter Nicole nog op was, werden de flessen wijn, blikjes bier en andere soorten drank tevoorschijn gehaald en werden de verhalen steeds levendiger en het taalgebruik woester. Davids gemiddelde lag op zesenhalve liter bier, dat van Šárka op drie liter wijn. De ravage in het toch al zo vieze huis was 's morgens niet te overzien. Overal lege flessen, peuken, kapotte glazen, borden met etensresten. Niet bepaald het droombeeld van het leven in het geweldige Westen. Ja, Šárka heeft wel een vriendin in Brighton, een Poolse, maar die is er nog erger aan toe dan zijzelf: meestal is ze maar eens in de drie maanden echt aanspreekbaar. Misschien dat al die meisjes die dromen van een buitenlandse prins op den duur gaan inzien dat Tsjechië zo gek nog niet is.

(foto: de pier van Brighton)

This page is powered by Blogger. Isn't yours?