Monday, October 31, 2005

 

Lang leve Stalin!


Op 1 mei 1955 was er groot feest in Praag. Op die dag vond de onthulling van een gigantisch beeld van Stalin plaats. De grote kameraad uit de Sovjet-Unie zou hoog boven de Moldau voor eeuwig over de stad uitkijken. Eeuwig bleek uiteindelijk maar zeven jaar te duren.

Pavel Urbánek (70) herinnert zich: De bouw van het standbeeld was een enorme gebeurtenis. Het voetstuk was vijftien meter hoog en het beeld zelf bijna zestien. Een knoop op Stalins jas was groter dan een volwassen man! Toen het beeld net af was, zei een vriend tegen me: “Let op mijn woorden – binnen de kortste keren wordt het beeld opgeblazen en komen de brokstukken in de Moldau terecht.” Dat kon ik me toen niet voorstellen, want het communistische regime van de jaren vijftig was taai. Een paar jaar later kreeg hij tot mijn grote verbazing toch gelijk.

Het Stalinmonument kreeg in de volksmond al snel de treffende bijnaam “de rij voor de slagerij”. Dat de Kameraad zijn hand onder de revers van zijn jas had, was ook gemakkelijk uit te leggen: hij had het beeld willen betalen, maar versteende toen hij hoorde hoeveel het kostte (3,5 miljoen euro).

De arme man heeft de onthulling van het standbeeld helaas niet mogen meemaken. Hij overleed in 1953, ruim een jaar nadat men met de bouw was begonnen. Toen na zijn dood de kritiek op zijn gruweldaden toe begon te nemen, besloot men het beeld omver te halen. Ook het Stalinmuseum in de sokkel van het beeld sloot zijn deuren. De ruimte werd voortaan als opslagplaats voor aardappelen gebruikt.

Tuesday, October 25, 2005

 

Momentopname: varkens

.



Dit tafereeltje troffen we aan in het Tsjechische dorp Rovensko in Roemenië. De varkens op de foto doen me nu denken aan een voorval een paar jaar later. Ik zat in een bus op weg naar de Biesbosch met een groep Tsjechen en Nederlanders. De eerste waren dorpsbewoners, de tweede stadsmensen. Tussen een aantal van hen ontspon zich een levendige discussie, maar echt begrijpen deden ze elkaar niet. Of ik even kon tolken. Een dorpsgenoot van de Tsjechen, Josef, zou ook meekomen, maar was thuis gebleven. Wat was er met hem aan de hand? Ze hadden het in het Duits geprobeerd en in het Frans, maar het antwoord leek te onwaarschijnlijk om waar te kunnen zijn. Toch viel ook van het Tsjechisch niets anders te maken: Josefs varken was ziek. Leuk als twee zo compleet verschillende werelden elkaar ontmoeten.

Sunday, October 23, 2005

 

Huwelijksperikelen


Tsjechische huwelijken zijn vaak niet de meest stevige verbintenissen. Het land verkeert al jaren in de bovenste regionen van de Europese echtscheidings- statistieken. Daar zal een hele serie oorzaken aan ten grondslag liggen. Maar
één daarvan springt vooral in het oog:
veel mensen die elkaar trouw beloven tot de dood hen scheidt, kennen elkaar eigenlijk nauwelijks. In het dorpje Kunštát, waar ik een tijdje gewoond heb, kwam ik erachter hoe de vaak bizarre man- vrouwcombinaties ontstaan.

Het leven op het Tsjechische platteland wordt 's zomers regelmatig opgeluisterd door zábava's, dansfeesten in de openlucht. De jeugd komt dan van heinde en verre toestromen om een plaatselijk bandje de sterren van de hemel te zien spelen en de man achter de biertap handenvol werk te bezorgen. Als de duisternis invalt zie je schaduwen twee aan twee het gebeuren verlaten om een rustiger plekje op te zoeken. Een paar weken later komen de gelegenheidsgeliefden vaak tot de weinig opwekkende ontdekking dat het een vruchtbare nacht geweest is en wordt er inderhaast een trouwerij georganiseerd.

Ook Sonja uit Kunštát ontmoette haar man op een zábava. Ze was pas 16 toen ze een paar maanden na het feest met Pavel in het huwelijksbootje stapte. De wankele basis voor hun gezamenlijke leven brak het paar algauw op. In het dorp begonnen verhalen de ronde te doen over de mishandelingen die de jonge moeder moest doorstaan als haar man weer eens dronken thuis kwam. Zijn wangedrag kostte hem ook zijn baan, wat de situatie thuis niet ten goede kwam. Na zes jaar kwam er een abrupt einde aan alle ellende. Zwaar onder invloed reed Pavel zichzelf en drie vrienden te pletter tegen een boom.

Ik raakte geintigreerd door de huwelijksmarktfunctie van de dansfeesten. Toen ik er voorzichtig navraag naar deed, bleek dat veel echtparen en nog veel meer ex-echtparen in het dorp op deze manier bij elkaar gekomen waren. Ik besloot eens op de plaatselijke gynaecoloog af te stappen om te vragen hoe het dan met anticonceptie zat. Was die tijdens het communisme soms niet verkrijgbaar geweest? “Jawel hoor, de pil was helemaal gratis en gewoon verkrijgbaar.”, vertelde hij me. Toch liep het niet storm in zijn praktijk – voor anticonceptie althans. Wel voor verwijsbriefjes voor een abortus. En vaak moest hij de meestal nog erg jonge meisjes die hem bezochten teleurstellen met het bericht dat het voor een abortus al te laat was.

Zábava betekent betekent behalve dansfeest ook plezier. Maar het lijdt geen twijfel dat veel van de op zábava's ontstane huwelijken niet al te plezierig zijn. Gelukkig zit er dankzij de inmiddels sterk verbeterde sexuele voorlichting verandering in de trend. Hoewel anticonceptie niet meer gratis is, wordt er steeds meer gebruik van gemaakt. Dat scheelt in de toekomst hopelijk heel wat ongelukkige Sonja's.

(De mensen op de foto zijn gelukkig getrouwd en dienen hier slechts ter illustratie!)

Tuesday, October 18, 2005

 

Propagandaposters (1)

Communisten stonden bekend als meesters van de propaganda. En niet alleen de grote jongens in de Sovjet-Unie en China, ook in Tsjechoslowakije konden ze er wat van. Hier de eerste twee voorbeelden.


Amerikaanse agenten komen ons dorp niet door!

Bescherm uw JZD (=collectief landbouwbedrijf) samen met de Staatsveiligheidsdienst tegen de imperialisten uit het Westen!



Deze poster verscheen naar aanleiding van een grootschalige coloradokeverplaag die de aardappeloogst in gevaar dreigde te brengen. De tekst luidt:

Vecht tegen de Amerikaanse kever! Zoek, meld en vernietig de boosdoener!

Fotootjes beneden: Hoe wij vechten tegen de Amerikaanse kever

Sunday, October 16, 2005

 

Karel de bohémien

Karel uit Zuid-Bohemen is een echte bohémien*. We leerden hem kennen als mede- student van Michal aan de Praagse school voor fotografie. Bij goed weer koos hij 's avonds een onopvallende plek uit in de stad, waar hij zijn slaapzak uitspreidde over een paar platgedrukte kartonnen dozen. 's Winters wist hij altijd wel ergens aan het strenge oog van de portierdames van de Praagse studentenflats te ontsnappen om illegaal bij één van zijn vele vriendinnen te overnachten. Zijn romances hadden meestal meer te maken met het veiligstellen van zijn bestaanszekerheid dan met diepgaande liefde, maar dat namen de dames graag voor lief. Karel was knap, interessant en zijn gitaarspel en zang van betoverende kracht.


De weekenden en vakanties bracht hij door in zijn geboorteplaats Český Krumlov. Niet in het krappe flatje van zijn ouders, maar zoveel mogelijk op de paardenboerderij bij het Krumlovse kasteel. Daar was hij van 's ochtends vroeg tot 's avonds laat bezig met zijn grote passie: paarden. In de winter van 1997, toen het Boheemse land bedekt lag onder een dikke laag sneeuw, stapten we op een zaterdagmorgen in de bus naar Český Krumlov. Geinspireerd door een schoolopdracht om akten te fotograferen, wilde Karel graag naakt op de foto op zijn door de sneeuw galloperende zwarte paard. Dat wilde Michal best voor hem doen. We sliepen in Karels toenmalige onderkomen, het huisje op de volkstuin van zijn ouders. Genietend van de warmte van het knappende vuur in de houtkachel luisterden we naar de liedjes die Karel voor ons zong. Ieder origineel viel bij zijn gedreven zang en gitaarspel in het niet. 's Morgens wasten we ons bij gebrek aan stromend water buiten in de sneeuw, net als Karel zelf dat ook iedere dag deed. Het werd een bijzonder weekend en dat de foto's van Karel op zijn paard later door de docent werden afgedaan als pure kitsch, veranderde daar niets aan.

In de zomer logeerden we met mijn ouders en zussen in het gastengedeelte van de paardenboerderij. Karel was inmiddels verkast naar een plaats nog dichterbij zijn paarden: een door zeeën van brandnetels omgeven oude schuur direct naast de boerderij. Het enige dat hij er had waren zijn onafscheidelijke slaapzak en gitaar. Zijn vriendinnen, die hem altijd bewonderd hadden om zijn onafhankelijke levensstijl, vonden dit toch wel ver gaan. Het verminderde damesbezoek gaf hem in ieder geval meer tijd voor zijn paarden. 's Morgens kwamen we hem altijd al vroeg tegen bij de boerderij, meestal al lopend bezig met zijn ontbijt – een stuk brood en een rauwe ui in de ene en een grote beker melk in de andere hand. Ook mijn zussen raakten behoorlijk van hem onder de indruk.

Nadat hij zijn studie fotografie had afgerond, meldde hij zich voor zijn vervangende dienst bij de plaatselijke straatvegersploeg. Dat leek hem meteen een interessant onderwerp voor een uitgebreide fotoreportage. Helaas kwam daar niet veel van terecht. Zijn baas, die een niet nader te definiëren strafblad had, en collega's, waarvan sommigen zelfs een moord op hun geweten hadden, lieten niet met zich spotten. Zodra Karel zijn fototoestel tevoorschijn haalde maakten ze hem duidelijk dat ze niet van zijn gespioneer gediend waren. Maar ook zonder begeleidend beeldmateriaal waren zijn verhalen boeiend om aan te horen. Jammergenoeg zijn we Karel na zijn diensttijd uit het oog verloren.

Is Karel behalve een echte bohémien ook een typische Tsjech? Tot op zekere hoogte wel. Hij is een extreem voorbeeld van de hier veel voorkomende natuurmensen die met weinig genoegen nemen en iedere kans aangrijpen om de beschaving ver achter zich te laten. Waar Karel erop uit trekt op zijn paard, verkennen deze mensen de heuvels en bergen op urenlange wandelingen. 's Avonds kiezen ze een plek uit om te slapen, stoken een kampvuurtje en amuseren elkaar door het vertellen van verhalen en het zingen van volksliedjes. Hier geen prikkeldraadomheiningen, kampvuurverboden en meer van dat soort beperkingen. In Tsjechië kun je nog echt bohémien zijn. Ook als je Moraviër bent trouwens, of van Slowaakse afkomst, zoals Karel.

*Bohémien: een kunstminnend iemand die een informeel en ongeregeld bestaan leidt (Van Dale Handwoordenboek Hedendaags Nederlands)

Wednesday, October 12, 2005

 

Handleiding socialistisch wonen

Toen Honza en Veronika in de flat van overleden oma trokken, kregen ze de complete inboedel erbij. Oma's huisraad zou niet misstaan in een museum voor communistische woninginrichting, maar als pasgetrouwd stel doe je daar niet moeilijk over. Bovendien vonden ze in een la van het zware donkerbruine wandmeubel een ware schat: een handleiding voor flatbewoners uit 1966, getiteld “Hoe te wonen in flat type T06B”. Voor Honza en Veronika werd het bijna veertig jaar later een pronkstuk om trots aan alle bezoek te tonen. Hier volgen wat fragmenten.




"In deze brochure willen we u een aantal tips geven, opdat u werkelijk tevreden in uw nieuwe flatwoning zult wonen en geen onnodige fouten bij het gebruik ervan zult maken.






U hoeft niet te vrezen dat prefab flatgebouwen minder stevig zijn dan bakstenen gebouwen. Er doen weliswaar vele verhalen de ronde over de zwakke constructie van flatgebouwen, maar dit zijn allemaal leugens.

We willen benadrukken dat men niet een zodanig verwarmingssysteem kan verwachten dat men minimaal gekleed in de flat kan uitrusten zonder het koud te hebben. Dat kan immers zelfs niet bij warm weer, wanneer er niet gestookt wordt in de woning.

Voor schuine daken bedekt met dakpannen is veel hout nodig en voor hoogbouw is dit soort daken niet geschikt. Vooral om deze redenen hebben de flatgebouwen platte daken. Deze zijn echter niet geschikt om vaak overheen te lopen.

De woning voldoet aan de geldende geluidsnormen. Dit wil zeggen dat normale geluiden in de woning zodanig gedempt worden dat zij in de omringende woningen niet als storend worden ervaren."

Mijn zwager, ook een doorgewinterd flatbewoner, weet dat het bij de laatste opmerking om een zetfout gaat en dat de eigenlijke tekst had moeten luiden: "De woning voldoet aan de geldende geluidsnormen. Dit wil zeggen dat normale geluiden in de omringende woningen zo te horen zijn, dat uw buren niet voortdurend bij u op bezoek hoeven te komen als ze willen weten hoe het met u gaat."


Linkerpagina:
Goed en fout opgehangen douchekop

Saturday, October 08, 2005

 

Oranjegekte in Praag

Vandaag zat er bij de krant een acht pagina's tellende bijlage over de Wedstrijd van het Jaar. Tegen wie er gespeeld moet worden, daar kan geen twijfel over bestaan. De Gouden Stad is veranderd in de Oranje Stad. In de Nederlandse mensenmassa hebben we welgeteld één Tsjechische vlag en één Baroš-shirtje kunnen ontwaren. Twee jaar geleden lagen de verhoudingen in de stad hetzelfde. Maar op het veld hadden de Tsjechen het overwicht: 3-1. Eens zien wie er vanavond het laatst lacht.





Thursday, October 06, 2005

 

Blind autorijden


Michal behoort tot de laatste generatie die de Tsjechische staat nog als dienstplichtige van nut mocht zijn. Hij deed dit liever niet in uniform en met een geweer in de aanslag en kwam voor de zgn. burgerplicht terecht in een blindenbibliotheek. Het werk hield hem anderhalf jaar van de straat, maar was ondanks het oorverdovende geratel van de brailleprinter slaapverwekkend. Gelukkig deed zich eens in de zoveel tijd een mogelijkheid voor om aan het ongezellige, muffe kantoor te ontsnappen. Blinden- ontmoetingen en vakanties waren een bron van lering en vermaak.

Sterke verhalen waren tijdens de ontmoetingen niet van de lucht. Vooral Pavel Pěkný bleek een vrolijke gast. Hij had altijd een onbedwingbaar verlangen gehad om eens auto te rijden, vertelde hij ons met een grijns. Toen hij op een keer om twee uur 's nachts met vrienden in de auto zat, zag hij zijn kans schoon. Op het rechte stuk weg kon er weinig misgaan en zouden ze niemand tegenkomen. Dat bleek een misrekening, en een forse, want de auto die eraan kwam rijden was van de politie. “Meneer, hoe haalt u het in uw hoofd om achter het stuur te gaan zitten terwijl u blind bent,” zei de agent die hen aanhield. Maar Pavel, die meteen doorhad dat de agent een glaasje teveel ophad, liet zich niet van zijn stuk brengen: “En hoe haalt u het in uw hoofd om dronken uw werk te doen?” Daar had de agent niet van terug.

Niet dat hij zelf verder zo'n brave burger was. Als fervent kroegganger deed hij graag verslag van zijn door alcoholdampen omgeven belevenissen. Pavel had er een hekel aan om afhankelijk van anderen te zijn en sprak vol lof over de voordelen van de Tsjechische horeca. Hier hoefde hij niemand mee te vragen naar de wc, want die zijn in de goedkopere prijsklassen allesbehalve schoon en fris. Afgaand op de stank vond hij er meestal zonder enige moeite zijn weg. Dat deze werkwijze niet geheel zonder gevaar was, ontdekte hij in een kroeg met zelfs voor Tsjechische begrippen extreem vieze toiletten. Gezien de ondraaglijke lucht oordeelde hij een deur te vroeg dat hij op de juiste plaats was aangekomen. In plaats van op de wc kwam hij met een harde klap onderaan de keldertrap terecht.

Ook tijdens een ontmoeting in Lanškroun wilde hij 's avonds een paar pilsjes gaan pakken. Michal bood aan hem na afloop op te halen uit het café, maar dat wuifde Pavel weg als overbodige service. Hij ging samen met Budzák, die weliswaar ook blind was, maar in het stadje woonde en de weg naar Pavels logeeradres zonder problemen zou vinden. Om half één 's nachts werden we opgeschrikt door luid gepraat en gerammel aan een hek buiten. Michal keek uit het raam en zag hoe Pavel en zijn vriend hun uiterste best deden het huis binnen te komen. Maar Budzáks oriënteringsvermogen bleek na een biertje of tien toch niet helemaal betrouwbaar. De heren stonden bij het hek van de nietsvermoedende buren.

Soms werden we paradoxaal genoeg met onze eigen beperkingen geconfronteerd. In de trein op weg naar huis na een ontmoeting deelden we een coupé met twee blinde vrouwen. Eén van hen, Ivona, had iets uit haar tas gehaald en vroeg of we die even terug wilden leggen op het bagagerek. Ze kon natuurlijk niet weten dat we net een tunnel ingereden waren en het aardedonker was geworden in de trein. Op ons “even wachten tot we de tunnel uit zijn” schoot ze in de lach. “Niet te geloven. Het licht hoeft maar even uit te vallen of jullie zijn meteen volledig gedesoriënteerd.”
Nog een geluk dat Michal zichzelf niet chronisch ziek of verminderd toerekeningsvatbaar had laten verklaren om het felbegeerde blauwe boekje te bemachtigen. Dat had ons een hoop interessante ervaringen gekost.

Monday, October 03, 2005

 

Bang voor de EU


De Tsjechen waren bang voor de EU. Wat blijft er van ons Tsjech-zijn over als we eenmaal lid zijn, vroeg menigeen zich af. Hier te lande geproduceerde rum mag geen rum meer heten, maar tuzemák, "binnenlander". Goulash die na drie dagen het lekkerst is, moet in restaurants na een dag al het vuilnisvat ingekieperd worden. Traditionele stinkkaasjes uit Olomouc voldoen niet meer aan de normen. Er deden heel wat indianenverhalen de ronde voor Tsjechië op 1 mei 2004 definitief toetrad tot de EU. Het doemscenario van een unie die alles verbiedt wat ook maar enigszins bijdraagt tot een eigen identiteit werd natuurlijk maar gedeeltelijk bewaarheid. Toch durven veel mensen nog steeds niet opgelucht adem te halen.

Een grote baas die je de wet voorschrijft, dat hebben ze hier al een keer meegemaakt. Destijds geen billboards die je “EU ja!” toeschreeuwden, maar meterslange rode spandoeken met opschriften als “met de Sovjet-Unie naar eeuwige tijden”. Ten teken van de oneindige vriendschap tussen de twee landen moesten de Tsjechen op 1 mei verplicht hun huizen versieren met Tsjechische en Russische vlaggetjes en meedoen aan de poppenkast van de 1 meiparade. Tijdens verkiezingen draafde men verplicht op om een stem uit te brengen op de enige, pro-Russische kandidaat. Ook de Praagse metro moest het ontgelden. De brug over de wijk Nusle is bijna bezweken onder het gewicht van de veel te zware Russische metrostellen die er dagelijks doorheen denderden. Dat Tsjechoslowakije zelf in staat was lichte en kwalitatief betere metrostellen te produceren, daar keek de Russische Big Brother voor het gemak maar aan voorbij.

Nee, de Tsjechen zitten niet te wachten op nog meer goed bedoelde bemoeizucht. Zeker niet van een EU waar nieuwe lidstaten op de tweede rang zitten. Dit trotse volkje heeft er genoeg van eeuwig als een achtergebleven Oost-Europees land bestempeld te worden. De verontwaardigde uitspraak “ze denken zeker dat wij honderd jaar op de apen achterlopen” hoor je hier dan ook om de haverklap. Tsjechië wil echt meedoen, net als voor de Tweede Wereldoorlog, toen het land zich kon meten met de meest ontwikkelde mogendheden ter wereld. Bijna zestien jaar na de omwenteling gaat het inderdaad niet slecht met de Tsjechische economie. Het land beschikt over een enorm intellectueel en technisch potentieel. Natuurlijk, de optimistische voorspellingen dat Tsjechië binnen tien jaar Oostenrijk zou inhalen, zijn niet uitgekomen. Maar ga de mensen hier niet vertellen wat wel en niet goed voor ze is. Dat kunnen ze heel goed zelf bedenken.


Bewaard voor het nageslacht

“Op de weg van Lenin naar verdere ontwikkeling van ons socialistische vaderland,” luidt de pakkende tekst op het bord.

This page is powered by Blogger. Isn't yours?