Tuesday, September 13, 2005

 

Een knoop met een hakenkruis erop


Het stadje Smržovka in Noord-Bohemen heet in het Duits Morchenstern. Tot aan het einde van de Tweede Wereldoorlog bestond driekwart van de bevolking er uit etnische Duitsers. Eén van hen was Herr Feix, die er in 1911 een grote villa had laten bouwen die deels diende als onderkomen voor zijn glaspersbedrijf. Net als vele anderen in dit traditionele glasmakersgebied hanteerde hij een speciale persmethode om knopen, sieraden en versierselen voor kroonluchters te maken van heldere of gekleurde glasstaven.

In 1946 viel het doek voor zijn onderneming. Samen met de bijna 3 miljoen andere Sudetenduitse inwoners van toenmalig Tsjechoslowakije werd hij het land uitgezet. Alleen degenen die konden aantonen dat zij tijdens de oorlog actief in het verzet waren geweest, mochten blijven.

Het huis van Feix werd in beslag genomen door de staat, die het op amateuristische wijze liet indelen in vier appartementen en verder niet van plan was zich bezig te houden met onderhoud van het monumentale pand. Zo gingen veertig jaren van verwaarlozing voorbij. Na de val van het communisme in 1989 wisselde de ene eigenaar de andere af, maar geen van hen durfde de uitdaging aan het huis grondig op te knappen. In 1999 was van de ooit zo glorieuze villa dan ook niet veel meer over dan een vervallen spookhuis, dat voor een habbekrats te koop werd aangeboden.


Mijn schoonouders werden de nieuwe eigenaars van deze bouwval en begonnen vol enthousiasme aan een groot restauratieavontuur. Gaandeweg begon het huis zijn onvermoede schatten prijs te geven. Onder de half vergane lage linoleum op de bovenverdieping vonden we Sudetenduitse kranten uit de jaren dertig, nog gedrukt in het destijds gebruikte sierlijke gotische schrift. Tijdens het onkruid wieden in de verwilderde tuin stuitten we op ontelbare glazen knopen, armbandjes en glasstaven. De adem stokte ons in de keel toen we op een dag een knoop vonden, dat een duidelijk getuigenis afgaf van de geschiedenis van het huis en zijn oorspronkelijke bewoners. Op de knoop stond een hakenkruis afgebeeld.

Gezien de grootte van het huis besloten mijn schoonouders de bovenste twee verdiepingen als pension in te richten. Eén van de eerste gasten die boekte, was de wat oudere Duitse mevrouw Rieken met haar twee dochters. Als klein meisje had ze in de nabijgelegen stad Jablonec gewoond, vertelde ze, en nu, ruim vijftig jaar na dato, kwam ze voor het eerst terug in haar geboortestreek. Haar dochters hadden haar het verblijf in ons pension cadeau gedaan voor haar verjaardag. Het moet een emotioneel weerzien geweest zijn. Maar de aanblik van Gablonz, zoals de Duitse naam van de stad luidde, moet de vrouw ook ook geschokt hebben. De statige huizen van de voormalige Duitse bevolking hebben de veertig jaar communisme weliswaar overleefd, maar staan er verwaarloosd en kleurloos bij.

Mevrouw Rieken trok na het verplichte vertrek uit Tsjechoslowakije met haar ouders naar Beieren. Jablonec was altijd het centrum van de Boheemse glasindustrie geweest en de Duitse inwoners van de stad probeerden bij elkaar te blijven om deze traditie in hun nieuwe vaderland voort te zetten. De ouders van mevrouw Rieken werden zo de mede-oprichters van het stadje Neu Gablonz in de buurt van München. Ironisch genoeg maken de nazaten van de Sudetenduitsers hier tegenwoordig de ronde glazen merkjes die de Tsjechische škoda-auto's sieren.

De uitdrijving van de Duitsers, gebaseerd op het principe van collectieve schuld, is nog steeds een pijnlijk punt in de Tsjechische geschiedenis. Mensen werden gedwongen binnen 48 uur het land te verlaten en mochten vaak niet meer dan één koffer meenemen. Vaak werd er ruw tegen de vluchtelingen opgetreden, sommigen werden zelfs gedood. Mevrouw Rieken is niet de enige die er ondanks de beladen herinneringen naar verlangde haar geboortegrond terug te zien. Ook meneer Dvorak, de zoon van de vroegere Duitse apotheekhouder in Smržovka, heeft al gelogeerd in het huis dat ooit eigendom was van zijn vaders vroegere stadsgenoot Feix. Wat Herr Feix hier zelf van gevonden zou hebben, zullen we helaas nooit te weten komen.


Comments: Post a Comment

<< Home

This page is powered by Blogger. Isn't yours?